इस्रोच्या चांद्रयान-दोन या मोहिमेतील माहितीचा वापर करून शास्त्रज्ञांनी चंद्राच्या पृष्ठभागाखाली बर्फ असण्याचे महत्त्वपूर्ण संकेत शोधून काढले आहेत. अहमदाबाद येथील भौतिक अनुसंधान प्रयोगशाळेच्या शास्त्रज्ञांनी हा संकेत सादर केला आहे. चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवावरील अत्यंत थंड आणि अंधाऱ्या भागाचा सखोल अभ्यास करून हा शोध त्यांनी लावला आहे. चंद्रावरील चार वैशिष्ट्यपूर्ण विवरांच्या म्हणजेच खड्ड्यांच्या तळाशी हा बर्फाचा साठा दडलेला असण्याची दाट शक्यता या संशोधनातून समोर आली आहे. यामुळे भविष्यातील मानवी मोहिमांना मदत होणार आहे.
हा ऐतिहासिक शोध लावण्यासाठी चांद्रयान-दोन या अंतराळ जहाजावर बसवलेल्या दुहेरी वारंवारता कृत्रिम छिद्र रडार या अत्याधुनिक यंत्रणेची मदत घेण्यात आली आहे. हे यंत्र मायक्रोवेव्ह म्हणजेच सूक्ष्मलहरींच्या माध्यमातून चंद्राच्या जमिनीखाली डोकावून पाहू शकते. चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवावर अशी काही विवरे आहेत, जिथे कोट्यवधी वर्षांपासून सूर्याचा प्रकाश किंवा उष्णता पोहोचलेली नाही. या कायमस्वरूपी अंधाऱ्या भागातील तापमान उणे दोनशे अठ्ठेचाळीस अंश सेल्सिअस इतके अत्यंत कमी असते. अशा कमालीच्या गोठवणाऱ्या हवामानामुळे तेथील बर्फ अब्जावधी वर्षांपासून सुरक्षित राहिला आहे.
शास्त्रज्ञांनी अभ्यास केलेल्या भागांपैकी फॉस्टिनी नावाच्या विवराच्या आत असलेल्या एका लहान खड्ड्यामध्ये बर्फाचे सर्वात भक्कम पुरावे मिळाले आहेत. सुमारे एक पूर्णांक एक किलोमीटर म्हणजेच अकराशे मीटर व्यास असलेल्या या खड्ड्याचा आकार आणि तिथून परावर्तित होणाऱ्या रडारच्या लहरींवरून असे दिसून येते की, भूतकाळात झालेल्या एखाद्या मोठ्या उल्कापातामुळे चंद्राच्या गर्भातील बर्फाचा थर वर आला असावा. या विवराशिवाय हॅवर्थ आणि शूमेकर नावाच्या इतर विवरांच्या खालीही शास्त्रज्ञांना अशाच प्रकारच्या लहरींचे संकेत मिळाले आहेत.
या शोधामुळे चंद्राच्या ध्रुवीय भागातील नैसर्गिक संसाधनांच्या वितरणाविषयी अत्यंत महत्त्वाची नवीन माहिती जगासमोर आली आहे. हा बर्फ केवळ पृष्ठभागावर उघड्यावर नसून तो मातीच्या आणि खडकांच्या थराखाली सुरक्षितपणे गाडला गेला आहे. रडारच्या लहरी जेव्हा खडकाळ भागावरून आणि बर्फावरून परत येतात, तेव्हा त्यांच्या स्वरूपात मोठा बदल होतो. याच बदलाचा अत्याधुनिक गणितीय पद्धतींनी अभ्यास करून शास्त्रज्ञांनी खडकाळ जमीन आणि प्रत्यक्ष बर्फ यातील फरक अचूकपणे ओळखून हा निष्कर्ष काढला आहे.
भारताने ही चांद्रयान-दोन मोहीम जुलै, दोन हजार एकोणवीस मध्ये प्रक्षेपित केली होती. जरी त्या वेळी ‘विक्रम’ लँडरचे चंद्रावर उतरताना संपर्क तुटल्यामुळे अपयश आले होते, तरीही चंद्राभोवती फिरणारे मुख्य अंतराळ जहाज म्हणजेच ऑर्बिटर आजही पूर्णपणे सुरक्षित आणि कार्यरत आहे. गेल्या सात वर्षांपासून अविरतपणे काम करणाऱ्या या जहाजाने पाठवलेल्या माहितीमुळेच हा मोठा शोध लावणे शक्य झाले आहे. चंद्रावर मानवी वस्ती उभारण्यासाठी आणि तेथील पाण्याचा वापर करून भविष्यातील अंतराळ प्रवासासाठी इंधन तयार करण्याच्या जागतिक प्रयत्नांना भारताच्या या शोधामुळे आता गती मिळणार आहे.