‘इस्टिक २०२६’ परिषदेत वैज्ञानिक प्रगतीवर विशेष भर दिला जात आहे. ‘विकसित भारत २०४७’ या लक्ष्याची पूर्तता करण्यासाठी इस्रो आणि विविध वैज्ञानिक संस्था एकत्र आल्या आहेत. इस्रोचे अध्यक्ष व्ही. नारायणन यांनी आगामी अंतराळ मोहिमांची रूपरेषा स्पष्ट केली आहे. देशातील तरुण वैज्ञानिक आणि संशोधन क्षेत्राला गती देणे हे प्रशासनाचे मुख्य धोरण बनले आहे.
३०,०००
किलो पेलोड क्षमता
२०४०
मानवी मोहीम
२७-२९
ऑक्टोबर परिषद
४७
विकसित भारत लक्ष्य
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
नवी दिल्लीत आयोजित ‘इस्टिक २०२६’ परिषदेत भारताच्या आगामी वैज्ञानिक आणि अंतराळ धोरणांची घोषणा झाली आहे. इस्रोचे अध्यक्ष व्ही. नारायणन यांनी चंद्रयान ४ व ५ तसेच मानवी अंतराळ मोहिमेची माहिती दिली आहे. वैज्ञानिक संशोधनाला चालना देण्यासाठी देशपातळीवर व्यापक नियोजन सुरू आहे.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
इस्रोचे अध्यक्ष व्ही. नारायणन, वैज्ञानिक संशोधन विभाग आणि केंद्र सरकारचे विविध प्राधिकरणाचे अधिकारी या परिषदेचे आयोजन करत आहेत. देश-विदेशातील वैज्ञानिक, उद्योजक व तज्ज्ञ या प्रक्रियेत सहभागी आहेत.
तात्कालिक परिणाम
संशोधन केंद्रांमध्ये नव्या तंत्रज्ञानाच्या प्रदर्शनाची तयारी अंतिम टप्प्यात पोहोचली आहे. अंतराळ संशोधन क्षेत्रातील स्टार्टअप्स आणि शिक्षण संस्थांमध्ये उत्साहाचे वातावरण निर्माण झाले आहे. वैज्ञानिक धोरणांच्या अंमलबजावणीसाठी विशेष समित्या स्थापन झाल्या आहेत.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
केंद्र सरकारने २०४७ पर्यंत देशाला आत्मनिर्भर बनवण्याच्या उद्देशाने वैज्ञानिक विकासाला सर्वोच्च प्राधान्य दिले आहे. इस्रो आणि इतर संशोधन संस्थांमध्ये उच्चस्तरीय समन्वय साधला जात आहे. सुरक्षा व अंतराळ तंत्रज्ञानासाठी शासकीय नियमावली लागू करण्यात आली आहे.
इस्टिक २०२६ परिषद आणि वैज्ञानिक प्रगती
भारताच्या अंतराळ आणि वैज्ञानिक क्षेत्रातील वाटचालीस ‘इस्टिक २०२६’ परिषदेमुळे नवी दिशा मिळत आहे. इस्रोच्या वतीने आगामी काळातील महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पांचे जागतिक स्तरावर प्रदर्शन घडवले जात आहे.
- ३० हजार किलो क्षमतांचे रॉकेट
- मानवी अंतराळ मोहिमेचे नियोजन
इस्रोचे आगामी अंतराळ प्रकल्प आणि विकसित भारत संकल्प
इस्रोचे अध्यक्ष व्ही. नारायणन यांनी बेंगळुरू येथे प्रसारमाध्यमांशी संवाद साधताना ‘इस्टिक २०२६’ च्या तयारीची माहिती दिली. नवी दिल्लीत २७ ते २९ ऑक्टोबर दरम्यान होणाऱ्या या परिषदेत भारताच्या अंतरिक्ष क्षेत्रातील भविष्यातील झेपेचा आराखडा सादर केला जाणार आहे. चंद्रयान ४ आणि चंद्रयान ५ मोहिमांच्या माध्यमातून २०४० पर्यंत भारतीय अंतराळवीर चंद्रावर उतरवण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे. गगनयान मानवी अंतराळ मोहीम तसेच भारतीय अंतराळ स्थानक उभारणीच्या कामांना गती देण्यात आली आहे. तीस हजार किलोग्राम पेलोड वजनाची क्षमता असलेले नवीन पिढीचे हेवी लिफ्ट प्रक्षेपण वाहन या प्रदर्शनाचे मुख्य आकर्षण ठरणार आहे. देशातील तरुण पिढीला वैज्ञानिक संशोधनाकडे आकर्षित करण्यासाठी अशा उच्चस्तरीय व्यासपीठांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची ठरत असून या माध्यमातून ‘विकसित भारत २०४७’ चे स्वप्न साकार होण्यास मदत मिळत आहे.
“विकसित भारत २०४७ चे ध्येय गाठण्यासाठी वैज्ञानिक प्रगती आणि अंतराळ तंत्रज्ञान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. इस्रोच्या आगामी मोहिमा देशाची वैज्ञानिक ओळख जागतिक स्तरावर उंचावतील.”
— व्ही. नारायणन, अध्यक्ष, इस्रो“वैज्ञानिक संशोधन आणि उद्योजकता यांचा संगम घडवून आणणारी ही परिषद भारताला जागतिक स्तरावर अग्रस्थानी नेण्यासाठी महत्त्वाची ठरेल.”
— डॉ. राजीव जयसवाल, संचालक, अंतराळ विभाग- चांद्रमोहिमेच्या पुढील टप्प्यांची घोषणा
- अंतराळ स्थानक उभारणीचे नियोजन
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| परिषद | इस्टिक २०२६ | निर्धारित |
| अध्यक्ष | व्ही. नारायणन | कार्यरत |
| मोहीम | गगनयान व चंद्रयान | प्रगतीपथावर |
| उद्दिष्ट | विकसित भारत २०४७ | ठरवले |
पार्श्वभूमी
भारताच्या अंतराळ कार्यक्रमांची पार्श्वभूमी आणि पुढील दिशा काय आहे?
भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेने मागील काही दशकांत अंतराळ तंत्रज्ञानात अभूतपूर्व प्रगती केली आहे. चांद्रयान आणि मंगळयान मोहिमांच्या यशानंतर भारताची प्रतिमा जागतिक स्तरावर एक प्रमुख अंतराळ शक्ती म्हणून निर्माण झाली आहे. यापूर्वीच्या यशस्वी मोहिमांमधून मिळालेल्या अनुभवाच्या आधारावर आता मानवी मोहिमा आणि स्वतःचे अंतराळ स्थानक उभारण्याच्या दिशेने पावले टाकली जात आहेत. आगामी काळात व्यावसायिक आणि वैज्ञानिक उपग्रहांच्या प्रक्षेपणासाठी क्षमतेत वाढ करण्याचे धोरण इस्रोने स्वीकारले असून याद्वारे देशाच्या अर्थव्यवस्थेला आणि तंत्रज्ञान क्षेत्राला बळकटी मिळत आहे.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन उच्च तंत्रज्ञान आणि वैज्ञानिक संस्थांच्या सुरक्षेसाठी विशेष यंत्रणा तैनात करण्यात आली आहे. देशांतर्गत संशोधन प्रकल्पांच्या संरक्षणासाठी आणि बौद्धिक संपदा अधिकारांच्या रक्षणासाठी कठोर नियमावली लागू केली आहे.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर डीप-टेक स्टार्टअप्स आणि एरोस्पेस उद्योगांना मोठी चालना मिळाली आहे. खासगी क्षेत्रातील कंपन्यांना इस्रोसोबत काम करण्याची संधी उपलब्ध झाल्यामुळे नवीन गुंतवणुकीचे मार्ग खुले झाले आहेत.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम घडून आला असून अंतराळ तंत्रज्ञानाचे लाभ उपग्रह संप्रेषण, हवामान अंदाज आणि आपत्ती व्यवस्थापनाच्या माध्यमातून नागरिकांपर्यंत पोहोचत आहेत. देशाच्या वैज्ञानिक प्रगतीमुळे नागरिकांमध्ये राष्ट्राभिमानाची भावना बळावली आहे.
विद्यार्थी व संशोधक
विद्यार्थी व संशोधक यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून त्यांना इस्रोच्या अत्याधुनिक प्रकल्पांमध्ये थेट सहभाग घेण्याची आणि हरित कौशल्यांचे प्रशिक्षण मिळण्याची सुवर्णसंधी लाभली आहे. यामुळे युवकांच्या करिअरच्या नवीन वाटा खुल्या होत आहेत.
संपादकीय दृष्टिकोन
इस्रोची भरारी आणि भारताचे अंतराळ भविष्य
इस्रोचे अध्यक्ष व्ही. नारायणन यांनी मांडलेली ‘इस्टिक २०२६’ ची भूमिका भारताच्या वैज्ञानिक आत्मनिर्भरतेची साक्ष देते. चांद्रमोहिमांपासून ते भारतीय अंतराळ स्थानकाच्या निर्मितीपर्यंतचा प्रवास देशाच्या प्रदीर्घ मेहनतीचे फलित आहे. केवळ अंतराळ संशोधन नव्हे तर देशाच्या आर्थिक आणि सामाजिक विकासात या तंत्रज्ञानाचा वापर करणे हीच खरी प्रगती आहे. प्रशासनाने आणि शासनाने वैज्ञानिक संस्थांना दिलेले प्रोत्साहन कौतुकास्पद आहे. हा वेग असाच कायम राहिल्यास ‘विकसित भारत २०४७’ चे स्वप्न निश्चितच लवकरात लवकर प्रत्यक्षात उतरेल यात शंका नाही.