स्वतंत्र बातमी

जागतिक वारसा स्थळ असलेल्या घारापुरी म्हणजेचएलिफंटा बेटावर पुरातत्व विभागाला एका महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक शोधात यश आले आहे. उत्खननादरम्यान येथे एक महाकाय मातीची रांजण सापडली असून, यामुळे या बेटाचा प्राचीन व्यापारी इतिहास आणि तत्कालीन संस्कृतीवर नवा प्रकाश पडण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.

भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभाग गेल्या काही काळापासून घारापुरी बेटावरील विविध टप्प्यांचे उत्खनन आणि जतन करत आहे. हे बेट केवळ तेथील लेणींसाठीच प्रसिद्ध नाही, तर प्राचीन काळी हे एक महत्त्वाचे सागरी बंदर आणि व्यापाराचे केंद्र होते. बेटावरील एका टेकडीच्या पायथ्याशी सुरू असलेल्या उत्खननात जमिनीखाली गाडलेली ही मोठी रांजण सुस्थितीत आढळून आली. सापडलेली रांजण ही आकाराने अत्यंत मोठी असून तिची बनावट तत्कालीन प्रगत कुंभारकामाचा नमुना मानली जात आहे. ही रांजण भाजलेल्या मातीपासून बनवण्यात आली आहे. तिचा पृष्ठभाग खडबडीत असला तरी तिची जाडी आणि मजबुती वाखाणण्याजोगी आहे. पुरातत्वशास्त्रज्ञांच्या प्राथमिक अंदाजानुसार, या रांजणीचा वापर धान्य साठवण्यासाठी किंवा पाणी आणि मद्य साठवण्यासाठी केला जात असावा. या रांजणीचा काळ नेमका कोणता, यावर अद्याप संशोधन सुरू आहे. मात्र, प्राथमिक निरीक्षणावरून ही रांजण ख्रिस्तपूर्व किंवा सुरुवातीच्या ख्रिस्तकालीन काळातील असावी, असा अंदाज वर्तवण्यात येत आहे.

घारापुरी बेटाचा इतिहास मौर्य, सातवाहन आणि कोकण मौर्य अशा विविध राजघराण्यांशी जोडलेला आहे. हे बेट अरबी समुद्रातील व्यापाराचे प्रमुख केंद्र होते. या शोधाचे महत्त्व खालील मुद्द्यांवरून स्पष्ट होते. अशा प्रकारच्या मोठ्या रांजणींचा वापर बंदरांवर जहाजांतून येणारा माल साठवण्यासाठी केला जात असे. यामुळे घारापुरी हे केवळ धार्मिक केंद्र नसून एक गजबजलेले व्यापारी केंद्र होते, यावर शिक्कामोर्तब झाले आहे. या रांजणीमुळे तत्कालीन लोकांच्या खाण्यापिण्याच्या सवयी आणि साठवणुकीच्या पद्धतींची माहिती मिळते. यापूर्वीही घारापुरी आणि जवळपासच्या भागात रोमन बनावटीच्या वस्तू सापडल्या आहेत. या रांजणीचा संबंध अशाच जागतिक व्यापाराशी जोडला जातो का, याचा तपास तज्ज्ञ करत आहेत.

सध्या ही रांजण अत्यंत काळजीपूर्वक जमिनीतून बाहेर काढण्याचे काम सुरू आहे. मातीखाली अनेक वर्षे दाबलेली असल्याने ती ठिसूळ झालेली असू शकते. या रांजणीवर केमिकल कोटिंग करून तिचे जतन केले जाणार आहे. रांजणीच्या आत काही अवशेष सापडतात का, याचे विश्लेषण करण्यासाठी कार्बन डेटिंग आणि लॅब चाचण्या केल्या जातील. यामुळे या रांजणीत नेमके काय साठवले जात होते, हे स्पष्ट होईल. ही ऐतिहासिक रांजण लवकरच पर्यटकांच्या दर्शनासाठी घारापुरी येथील स्थानिक संग्रहालयात किंवा मुंबईतील मध्यवर्ती संग्रहालयात ठेवली जाण्याची शक्यता आहे.