भारतीय लष्कराच्या सशस्त्र दल वैद्यकीय सेवेत महिला अधिकाऱ्यांचा टक्का वाढवण्याचा निर्णय घेण्यात आला आहे. सशस्त्र दलाच्या वैद्यकीय सेवा महासंचालक व्हाइस ॲडमिरल आरती सरीन यांनी या निर्णयाची अधिकृत घोषणा केली आहे.
२५ टक्के
महिलांचा लक्ष्यित सहभाग
२०३०
लक्ष्य पूर्तीचे वर्ष
१४०
एकूण नियुक्त वैद्यकीय कॅडेट्स
२५
महिला कॅडेट्सची संख्या
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
सशस्त्र दल वैद्यकीय सेवेत महिला अधिकाऱ्यांचे प्रमाण वाढवून २५ टक्क्यांपर्यंत नेण्याचे धोरणात्मक उद्दिष्ट अधिकृतपणे जाहीर करण्यात आले आहे.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
सशस्त्र दलाच्या वैद्यकीय सेवा महासंचालक व्हाइस ॲडमिरल आरती सरीन आणि सशस्त्र दल वैद्यकीय महाविद्यालय (एएफएमसी) प्रशासन यात मुख्य घटक आहेत.
तात्कालिक परिणाम
यंदाच्या नवीन तुकडीतील १४० वैद्यकीय कॅडेट्सना तिन्ही दलांमध्ये नियुक्त करण्यात आले असून यामध्ये २५ महिला अधिकाऱ्यांचा समावेश आहे.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
संरक्षण मंत्रालयाच्या धोरणानुसार लष्करातील नेतृत्व पूर्णपणे लिंग-तटस्थ ठेवण्यात आले असून कामगिरीच्या आधारेच पदोन्नती देण्याचा नियम पाळला जात आहे.
लष्करी वैद्यकीय सेवेची जागतिक कामगिरी
भारतीय लष्कराची वैद्यकीय पथके आंतरराष्ट्रीय स्तरावर आपत्कालीन मदत कार्यात नेहमीच आघाडीवर राहिली आहेत.
- ‘६० पॅरा फील्ड हॉस्पिटल’ या तुकडीने तुर्की, श्रीलंका आणि व्हेनेझुएला देशातील आपत्ती काळात उत्कृष्ट वैद्यकीय सेवा दिली आहे.
- ही हवाई वैद्यकीय तुकडी अत्यंत कमी वेळेत जगातील कोणत्याही भागात धावून जाण्यास पूर्णपणे सज्ज आहे.
प्रगत तंत्रज्ञान आणि वैद्यकीय आव्हानांची सज्जता
लष्करी वैद्यकीय सेवेमध्ये भविष्यात कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआय) आणि प्रगत तंत्रज्ञान महत्त्वाची भूमिका वठवणार आहे. जगात वेगाने बदलणारे तंत्रज्ञान स्वीकारून त्यानुसार सैन्याला आधुनिक वैद्यकीय प्रशिक्षण दिले जात आहे. सीमावर्ती आणि संघर्षग्रस्त भागामध्ये सहज वाहून नेता येतील अशा लघुरूपातील उपकरणांचा वापर वाढवण्यात आला आहे. प्रतिकूल परिस्थितीतही जवानांवर दर्जेदार उपचार करण्याची क्षमता लष्कराने विकसित केली आहे. रासायनिक, जैविक, किरणोत्सर्गी आणि आण्विक (सीबीआरएनई) आणीबाणीच्या परिस्थितीचा सामना करण्यासाठी विशेष डॉक्टर्स आणि परिचारिकांचे पथक तयार करण्यात आले आहे. या पथकाला विशेष प्रशिक्षण दिले जात असून नागरी वैद्यकीय संस्थांनाही याचे प्रशिक्षण देण्यास सुरुवात झाली आहे.
“लष्कराच्या वैद्यकीय सेवेत नेहमीच गुणवत्तेला प्राधान्य दिले जाते. नेतृत्व पूर्णपणे लिंग-तटस्थ असून करिअरमधील प्रगती आणि पदोन्नती ही केवळ व्यावसायिक कामगिरीवर अवलंबून असते.
— व्हाइस ॲडमिरल आरती सरीन, महासंचालक, सशस्त्र दल वैद्यकीय सेवा“लष्करी वैद्यकीय महाविद्यालयाने मला डॉक्टर बनण्याचे आणि देशाची सेवा करण्याचे स्वप्न पूर्ण करण्याची संधी दिली. वैयक्तिक यशापेक्षा आता देशासाठी योगदान देणे हेच माझे मुख्य ध्येय आहे.
— अनन्या फडके, फ्लाइंग ऑफिसर व राष्ट्रपती सुवर्णपदक विजेती- सीबीआरएनई आणीबाणीच्या परिस्थितीसाठी विशेष डॉक्टर्स आणि परिचारिकांचे पथक तयार करण्यात आले आहे.
- नागरी वैद्यकीय संस्थांनाही या प्रशिक्षणाचा लाभ देण्यास सुरुवात झाली आहे.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| वैद्यकीय सेवा | सशस्त्र दल वैद्यकीय सेवा (AFMS) | कार्यरत |
| महिलांचे उद्दिष्ट | २०३० पर्यंत २५ टक्के सहभाग | निधी मंजूर |
| विशेष तुकडी | ६० पॅरा फील्ड हॉस्पिटल | पूर्ण |
| प्रशिक्षण केंद्र | सशस्त्र दल वैद्यकीय महाविद्यालय, पुणे | नोंदवले |
पार्श्वभूमी
लष्करातील महिला नेतृत्वाची पार्श्वभूमी काय?
सशस्त्र दलाच्या वैद्यकीय सेवेत महिला अधिकाऱ्यांनी भूतकाळात अनेक सर्वोच्च पदे भूषवली आहेत. या विभागात महिलांना नेहमीच समान हक्क देण्यात आले आहेत. इतिहास पाहता १९८७ मध्ये मेजर जनरल निर्मला आहुजा या एएफएमएसमधील पहिल्या महिला टू-स्टार जनरल बनल्या होत्या. त्यानंतर २००४ मध्ये व्हाइस ॲडमिरल पुनिता अरोरा यांनी पहिली महिला थ्री-स्टार अधिकारी बनण्याचा मान मिळवला होता. एअर मार्शल पद्मा बंदोपाध्याय यांनीही या सेवेत सर्वोच्च पदावर काम केले आहे. याच परंपरेला पुढे नेत आता प्रशासनाने प्रवेश प्रक्रियेतून महिलांची संख्या वाढवण्याचे नवीन पाऊल उचलले आहे. दीक्षांत संचलनानंतर सर्व १४० कॅडेट्स एक वर्षाची इंटर्नशिप पूर्ण करून प्रत्यक्ष सेवेत दाखल होतील.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन संरक्षण मंत्रालयाने भरती नियमावलीत आवश्यक सुधारणा केल्या आहेत. महिला अधिकाऱ्यांच्या राहण्याची आणि प्रशिक्षणाची व्यवस्था अधिक सक्षम करण्याचे आदेश जारी झाले आहेत.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर वैद्यकीय उपकरणांच्या निर्मिती क्षेत्राला संधी मिळण्याची चिन्हे आहेत. सीमावर्ती भागासाठी लागणारी हलकी आणि प्रगत वैद्यकीय उपकरणे देशांतर्गत स्तरावर विकसित करण्यासाठी निविदा प्रक्रियेला गती दिली जाईल.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम देशाच्या सुरक्षिततेच्या दृष्टीने अत्यंत सकारात्मक होईल. आपत्ती काळात लष्कराची वैद्यकीय पथके नागरी भागातही मदत करत असल्याने या सज्जतेचा फायदा जनतेला मिळेल.
विद्यार्थी आणि तरुण महिला वैद्यकीय उमेदवार
विद्यार्थी आणि तरुण महिला वैद्यकीय उमेदवार यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून त्यांना लष्करात थेट अधिकारी पदावर काम करण्याची संधी उपलब्ध होणार आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
लष्करातील स्त्री-शक्तीचा नवा टप्पा
सशस्त्र दल वैद्यकीय सेवेत महिलांचा सहभाग २५ टक्क्यांपर्यंत वाढवण्याचा घेतलेला निर्णय स्वागतार्ह आहे. भारतीय लष्कराने वैद्यकीय क्षेत्रात आधीच महिलांना समान संधी देऊन एक उत्तम आदर्श प्रस्थापित केला आहे. आरती सरीन यांच्या रूपाने आज या विभागाचे नेतृत्व एका महिला अधिकाऱ्याकडे असणे ही अभिमानास्पद बाब आहे. आधुनिक युद्धतंत्रात केवळ प्रत्यक्ष रणांगणावरील लढाई महत्त्वाची नसते, तर त्यामागील वैद्यकीय सज्जताही तितकीच महत्त्वाची असते. तंत्रज्ञानाचा वापर आणि जागतिक मोहिमांमधील कामगिरी पाहता भारतीय लष्करी वैद्यकीय सेवा जगातील सर्वोत्तम मानली जाते. महिला अधिकाऱ्यांची वाढती संख्या या सेवेला अधिक संवेदनशील आणि सक्षम बनवेल. गुणवत्तेला प्राधान्य देण्याची ही पद्धत देशातील इतर नागरी प्रशासकीय विभागांनीही स्वीकारणे गरजेचे आहे.