कोकण कातळशिल्प संवर्धन करार
दि. 17दि. 21 । जून । 2026
ताजी बातमी
महाराष्ट्र पुरातत्त्व
कोकण कातळशिल्प संवर्धन
कोकण कातळशिल्प संवर्धन करार: ऐतिहासिक सामंजस्य करारावर शिक्कामोर्तब
राज्याचे पुरातत्त्व संचालनालय आणि आयआयटी मद्रास यांच्यात भागीदारी — २,००० पेक्षा जास्त प्रागैतिहासिक शिल्पांना मिळणार आधुनिक तंत्रज्ञानाचे कवच
कोकणातील अमूल्य प्रागैतिहासिक कातळशिल्पांच्या वैज्ञानिक अभ्यास, संवर्धन आणि डिजिटल दस्तावेजीकरणासाठी राज्य पुरातत्त्व संचालनालय आणि आयआयटी मद्रास यांच्यात महत्त्वपूर्ण सामंजस्य करार करण्यात आला आहे.
८०
सर्व्हेक्षण झालेली गावे
२,०००+
प्रकाशात आलेली कातळशिल्पे
०९
युनेस्को तात्पुरत्या यादीतील स्थळे
०२
समाविष्ट जिल्हे
कातळशिल्पांचा शोध आणि प्रागैतिहासिक संस्कृतीची साक्ष
पुरातत्त्व संचालनालयाने रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमधील सुमारे ऐंशी गावांमध्ये सखोल सर्वेक्षण करून दोन हजारांहून अधिक कातळशिल्पांचा शोध लावला आहे. जांभ्या दगडाच्या विस्तीर्ण सड्यांवर कोरलेली ही शिल्पे मानवी संस्कृतीच्या प्रारंभीच्या टप्प्याविषयी महत्त्वपूर्ण माहिती देतात.
- शिल्पांमध्ये हत्ती, एकशिंगी गेंडा, कासव आणि पाणघोडा यांसारख्या प्राण्यांची चित्रे आहेत.
- आज कोकणात न आढळणाऱ्या प्राण्यांचेही चित्रण आढळते.
- अश्मयुगीन मानवाच्या कलागुणांची आणि जीवनशैलीची ही महत्त्वाची साक्ष मानली जाते.
“या भागीदारीमुळे रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील जागतिक दर्जाच्या पुरातत्त्वीय ठेव्याचे वैज्ञानिक पद्धतीने संवर्धन करणे शक्य होणार आहे. आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून हा इतिहास जागतिक स्तरावर नेण्याचा प्रयत्न केला जाईल.” — पुरातत्त्व व वस्तुसंग्रहालये संचालनालय
आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या मदतीने संवर्धनाला गती
कोकणातील नऊ प्रमुख स्थळांचा युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळांच्या तात्पुरत्या यादीत समावेश झाला आहे. त्यामुळे या वारशाचे संरक्षण अधिक शास्त्रशुद्ध पद्धतीने करण्यासाठी अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यात येणार आहे.
- प्रत्येक शिल्पाचे त्रिमीय (३डी) स्कॅनिंग करून डिजिटल नोंद तयार केली जाईल.
- भौगोलिक माहिती प्रणालीच्या मदतीने सड्यांचे जीआयएस मॅपिंग केले जाईल.
- हवामान बदल आणि मानवी हस्तक्षेपापासून शिल्पांचे संरक्षण करण्यावर भर दिला जाणार आहे.
- आंतरराष्ट्रीय दर्जामुळे संवर्धनासाठी अधिक काटेकोर उपाययोजना अपेक्षित आहेत.
करार आणि अंमलबजावणी आराखडा
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| भागीदारी करार | राज्य पुरातत्त्व संचालनालय आणि आयआयटी मद्रास | स्वाक्षरित |
| युनेस्को नामांकन | बारसू, कशेळी, उक्षीसह ९ प्रमुख स्थळे | तात्पुरती यादी |
| डिजिटल दस्तावेजीकरण | ३डी स्कॅनिंग आणि जीआयएस तंत्रज्ञान | प्रस्तावित |
| संवर्धन मोहीम | हवामान बदल व मानवी हस्तक्षेपापासून संरक्षण | प्रगतीपथावर |
💡 हे तुम्हाला माहित आहे का?
कातळशिल्पे (Petroglyphs) म्हणजे काय?
कातळशिल्पे म्हणजे उघड्या खडकांवर किंवा विस्तीर्ण सड्यांवर कोरलेली प्रागैतिहासिक चित्रे. कोकणातील जांभ्या दगडाच्या सड्यांवर आढळणारी ही शिल्पे अश्मयुगीन मानवाच्या जीवनशैली, स्थलांतर आणि त्या काळातील हवामानाचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वपूर्ण मानली जातात.
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
ऐतिहासिक वारसा जतनाची नवी दिशा
आयआयटी मद्राससारख्या नामांकित संस्थेसोबत झालेला हा करार महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वारशाच्या संवर्धनासाठी महत्त्वाचा टप्पा ठरणार आहे. उघड्या निसर्गात असलेल्या कातळशिल्पांना हवामान बदल, मानवी हस्तक्षेप आणि औद्योगिकीकरणाचा धोका असल्याने डिजिटल दस्तावेजीकरण अत्यावश्यक ठरते.