काश्मीर खोऱ्यातील जगप्रसिद्ध केशर उत्पादनासाठी ओळखल्या जाणाऱ्या पंपोर भागात सध्या साळींदर या प्राण्यांच्या वाढत्या उपद्रवामुळे शेतकरी हवालदिल झाले आहेत. जमिनीखाली राहणारे हे प्राणी केशराच्या अत्यंत मौल्यवान कंदांना लक्ष्य करून ते फस्त करत आहेत. यामुळे “लाल सोने” म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या काश्मिरी केशराच्या उत्पादनावर प्रतिकूल परिणाम झाला आहे. श्रीनगरपासून सुमारे पंधरा किलोमीटर अंतरावर असलेल्या पुलवामा जिल्ह्यातील या मुख्य पट्ट्यात रात्रीच्या वेळी हे साळींदर जमीन खोदतात. त्यामुळे संपूर्ण पीक फुलोऱ्याआधीच नष्ट होत आहे.
केशर हे ‘क्रोकस सॅटिव्हस’ या वनस्पतीपासून मिळणारे जगातील सर्वात महागडे उत्पादन असून, त्याच्या कंदांचा नाश होणे म्हणजे शेतकऱ्यांचे कायमस्वरूपी आर्थिक नुकसान होणे आहे. हसनैन मसूदी यांनी या गंभीर परिस्थितीवर भाष्य करताना सांगितले की, साळींदरांच्या उपद्रवामुळे उत्पादनात कमालीची घट झाली आहे. सुमारे पंधरा वर्षांपूर्वी या भागात केशराचे उत्पादन साधारणपणे बावीस हजार किलो इतके प्रचंड होते, मात्र आता ते घसरून केवळ एक हजार किलोपर्यंत खाली आले आहे. जर हा उपद्रव वेळीच रोखला नाही, तर पुढील काही वर्षांत काश्मीरच्या भूमीतून केशर शेती पूर्णपणे नामशेष होऊ शकते, असा इशाराही त्यांनी दिला आहे.
या संकटाची दखल घेत जावेद अहमद राणा यांनी विधानसभेत सविस्तर माहिती दिली असून विविध प्रतिबंधात्मक उपाययोजना जाहीर केल्या आहेत. वन विभाग आणि कृषी विभागाच्या संयुक्त पथकांनी बाधित क्षेत्रांचे सर्वेक्षण सुरू केले आहे. साळींदरांना रोखण्यासाठी त्यांच्या गुहा आणि झुडपे साफ करणे, जमिनीत खोलवर तारांची जाळी बसवणे, नैसर्गिक घटकांचा प्रतिबंधक म्हणून वापर करणे आणि रात्रीच्या वेळी गस्त वाढवणे अशा सूचना प्रशासनाकडून देण्यात आल्या आहेत. या उपाययोजनांची तातडीने अंमलबजावणी करून शेतकऱ्यांना दिलासा देण्याचा प्रयत्न शासन स्तरावर सुरू आहे.
तज्ज्ञांच्या मते, साळींदरांची संख्या वाढण्यामागे पर्यावरणातील असंतुलन हे मुख्य कारण आहे. मोठ्या प्रमाणावरील जंगलतोड आणि वन्य प्राण्यांच्या नैसर्गिक अधिवासावर झालेले अतिक्रमण, तसेच बिबट्यांसारख्या शिकारी प्राण्यांची संख्या घटल्याने साळींदरांचे नैसर्गिक नियंत्रण सुटले आहे. त्यातच उबदार वातावरणामुळे या प्राण्यांचा सक्रिय राहण्याचा काळही वाढला आहे. साळींदर हा कायद्याने संरक्षित प्राणी असल्याने त्याला मारता येत नाही, ज्यामुळे ही समस्या अधिकच गुंतागुंतीची आणि आव्हानात्मक बनली आहे. काश्मीरची शान असलेले केशर आणि त्यावर अवलंबून असलेल्या हजारो शेतकऱ्यांचे उत्पन्न सध्या दुहेरी संकटात सापडले आहे. एकीकडे हवामान बदल आणि दुसरीकडे वन्य प्राण्यांचा उपद्रव यामुळे या ऐतिहासिक शेतीला वाचवणे हे प्रशासनासमोर मोठे आव्हान ठरत आहे. जर यावर वेळीच ठोस आणि शाश्वत उपाय शोधला नाही, तर जगाच्या बाजारपेठेत असलेली काश्मिरी केशराची ओळख पुसली जाण्याची भीती निर्माण झाली आहे.