अमेरिकन अंतराळ संशोधन कंपनी स्पेसएक्सच्या महाकाय ‘स्टारशिप’ रॉकेटची १३ वी चाचणी उड्डाण यशस्वीरीत्या पार पडली आहे. १२४ मीटर उंच असलेल्या या रॉकेटने उड्डाण करत पृथ्वीच्या अर्ध्या परिघाचा प्रवास यशस्वीरीत्या पूर्ण केला.
१२४
रॉकेटची एकूण उंची (मीटर)
२०
अंतराळात तैनात उपग्रह
१३
स्टारशिपची चाचणी मोहीम संख्या
२०२८
नासाची नियोजित चंद्र मोहीम (वर्ष)
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
स्पेसएक्स कंपनीच्या स्टारशिप रॉकेटची १३ वी चाचणी मोहीम यशस्वी ठरली. टेक्सस येथील स्टारबेस केंद्रावरून उड्डाण करून रॉकेटने २० अत्याधुनिक स्टारलिंक उपग्रह अंतराळात यशस्वीरीत्या सोडले.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
स्पेसएक्सचे प्रमुख अॅलन मस्क, नासाचे वरिष्ठ प्रशासक आणि स्पेसएक्सचे तंत्रज्ञ या मोहिमेचे मुख्य नियोजनकार आहेत.
तात्कालिक परिणाम
नवीन २० स्टारलिंक उपग्रहांनी लेसर लिंकद्वारे अंतराळातील आधीच्या १० हजार उपग्रहांच्या नेटवर्कशी यशस्वी संपर्क प्रस्थापित केला. हिंद महासागरात ठरलेल्या नियोजित ठिकाणी रॉकेटचे यशस्वी लँडिंग पार पडले.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
अमेरिकेची अंतराळ संस्था ‘नासा’ या चाचण्यांवर थेट देखरेख ठेवत आहे. भविष्यातील चंद्रावरील मानवी मोहिमांसाठी या प्रक्षेपकाची मदत घेतली जात आहे.
मोहिमेतील तांत्रिक टप्पे आणि यश
टेक्ससमधील स्टारबेस प्रक्षेपण केंद्रावरून शुक्रवारी संध्याकाळी रॉकेटचे उड्डाण झाले. उड्डाणानंतर अंतराळात उपग्रह तैनात करण्याचे काम वेगाने पूर्ण झाले.
- २० अत्याधुनिक व्ही३ स्टारलिंक उपग्रह अंतराळातील कक्षेत यशस्वीरीत्या सोडण्यात आले.
- उपग्रहांनी लेसर लिंकच्या साहाय्याने विद्यमान नेटवर्कशी त्वरित संपर्क जोडला.
चाचणी मोहिमेची पार्श्वभूमी आणि नासाचे उद्दिष्ट
स्टारशिप रॉकेटची ही १३ वी चाचणी मोहीम होती. यापूर्वी इंजिनमध्ये उद्भवलेला तांत्रिक बिघाड आणि ‘बर्था’ उष्णकटिबंधीय वादळामुळे प्रक्षेपण काही दिवस पुढे ढकलावे लागले होते. १ तास चाललेल्या या मोहिमेत रॉकेटने पृथ्वीच्या वातावरणात पुन्हा प्रवेश करताना औष्णिक कवच सुरक्षित राहिल्याचे दाखवून दिले. उड्डाणानंतर सुपर हेवी बूस्टर मेक्सिकोच्या आखातात आणि मुख्य स्टारशिप रॉकेट हिंद महासागरात उतरले. नासा या मोहिमेच्या प्रगतीवर बारीक लक्ष ठेवून आहे. नासा आपल्या ‘आर्टेमिस’ मोहिमेअंतर्गत मानवाला चंद्रावर उतरवण्यासाठी स्टारशिपचा वापर करणार आहे. पूर्णपणे पुनर्वापर करता येणाऱ्या या रॉकेट प्रणालीमुळे भविष्यात अंतराळ प्रवासाचा खर्च लक्षणीयरीत्या कमी होण्याचा अंदाज वर्तवण्यात आला आहे.
“स्टारशिपची १३ वी चाचणी अत्यंत यशस्वी पार पडली. उपग्रह तैनाती आणि तांत्रिक चाचण्या नियोजनानुसार पूर्ण झाल्या. मानवाला चंद्रावर व मंगळावर नेण्याच्या दिशेने हे महत्त्वाचे पाऊल आहे.”
— अॅलन मस्क, संस्थापक व मुख्य कार्यकारी अधिकारी, स्पेसएक्स- अंतराळातील माहिती वहन क्षमता वाढवण्यासाठी व्ही३ उपग्रह अत्यंत प्रभावी ठरत आहेत.
- वातावरणात पुनर्रप्रवेश करताना रॉकेटच्या उष्णता रोधक कवचाचे संरक्षण यशस्वी सिद्ध झाले.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| प्रक्षेपकाचे नाव | स्टारशिप व्ही३ | यशस्वी |
| प्रक्षेपण केंद्र | स्टारबेस, टेक्सस | पूर्ण |
| एकूण चाचणी | १३ वी मोहीम | नोंदवले |
| लँडिंग ठिकाण | हिंद महासागर | यशस्वी |
पार्श्वभूमी
स्टारशिप प्रकल्पाची पार्श्वभूमी आणि पुढील दिशा काय?
स्पेसएक्स कंपनी गेल्या काही वर्षांपासून जगातील सर्वात शक्तिशाली रॉकेट असलेल्या स्टारशिपची निर्मिती आणि चाचणी करत आहे. यापूर्वीच्या काही चाचण्यांमध्ये इंजिन बिघाड आणि स्फोट यांसारख्या समस्या समोर आल्या होत्या. ७ व्या आणि ८ व्या चाचणीत रॉकेट नष्ट झाले होते. ९ व्या चाचणीत रॉकेट कक्षेत पोहोचले तरी उपग्रहांचे दरवाजे उघडले नव्हते. या सर्व चुकांमधून सुधारणा करत १३ व्या चाचणीत तंत्रज्ञांनी पूर्ण यश मिळवले आहे. पुढील टप्प्यात या रॉकेटचा वापर करून अंतराळात डेटा सेंटर्स उभारणे आणि नासाच्या सहकार्याने चंद्रावर मानवी वस्ती स्थापन करण्याच्या दृष्टीने चाचण्या घेतल्या जाणार आहेत.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन अमेरिकन फेडरल एव्हिएशन अॅडमिनिस्ट्रेशन (FAA) ने अंतराळ वाहतूक सुरक्षेची मानके अधिक मजबूत केली आहेत. खाजगी अंतराळ मोहिमांसाठी परवाने देण्याची आणि आंतरराष्ट्रीय अंतराळ नियमावलीची अंमलबजावणी करण्याची प्रक्रिया अधिक गतिमान केली जात आहे.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर जागतिक सॅटेलाइट इंटरनेट आणि स्पेस टेक्नॉलॉजी क्षेत्रात मोठी उत्सुकता निर्माण झाली आहे. हाय-स्पीड इंटरनेट पुरवठादार कंपन्यांमध्ये स्पर्धा वाढणार आहे. अंतराळ वाहतूक क्षेत्रातील गुंतवणुकीचा ओघ वाढून नवीन व्यावसायिक संधी निर्माण होत आहेत.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम होणार असून डिजिटल दळणवळण अधिक सक्षम होणार आहे. ग्रामीण आणि दुर्गम भागात वेगवान सॅटेलाइट इंटरनेट मिळण्याचा मार्ग मोकळा होत आहे. भविष्यातील अंतराळ पर्यटनाची स्वप्ने सामान्य नागरिकांच्या आवाक्यात येण्यास मदत होणार आहे.
अंतराळ अभ्यासक व संशोधक
अंतराळ अभ्यासक व संशोधक यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून अंतराळ तंत्रज्ञानातील या यशामुळे संशोधनाला नवी दिशा मिळाली आहे. रॉकेटचे पुनर्वापर तंत्रज्ञान सिद्ध झाल्यामुळे आगामी खगोलीय संशोधन आणि चंद्र-मंगळ मोहिमांचा खर्च कमी होण्यास मदत मिळणार आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
स्पेसएक्सच्या स्टारशिप रॉकेटची १३ वी यशस्वी चाचणी जागतिक अंतराळ क्षेत्रासाठी क्रांतिकारी टप्पा मानली पाहिजे. वारंवार आलेले अपयश आणि तांत्रिक अडचणींवर मात करत १२४ मीटर उंच रॉकेट यशस्वीरीत्या अंतराळात पाठवणे हे आधुनिक अभियांत्रिकीचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे. २० स्टारलिंक उपग्रहांचे यशस्वी प्रक्षेपण आणि अंतराळातील नेटवर्कशी जोडणी यामुळे उपग्रह इंटरनेट सेवा अधिक मजबूत होणार आहे. नासाच्या आर्टेमिस मोहिमेसाठी हे यश अत्यंत मोलाचे आहे. खाजगी क्षेत्राच्या सहकार्यातून अंतराळ संशोधनाला मिळणारी गती भविष्यातील चंद्र आणि मंगळ मोहिमा सुकर करेल. पूर्णपणे पुनर्वापर करता येणारी रॉकेट प्रणाली अंतराळ प्रवासाची व्याख्या बदलून टाकणारी ठरणार आहे.