दिनांक २६ सप्टेंबर – दिनविशेष: ऐतिहासिक घटना व जयंती

दिनविशेष

दिनांक २६ सप्टेंबर

शनिवार · इतिहासातील आजचा दिवस

🌍 आज विशेष: भाद्रपद पौर्णिमा (श्राद्धारंभ): दिनांक २६ सप्टेंबर २०२६ रोजी हिंदू पंचांगानुसार भाद्रपद महिन्यातील शुक्ल पक्षातील पौर्णिमा तिथी आहे. आजच्या दिवशी ‘उमा-महेश्वर व्रत’ देखील केले जाते. यासोबतच आजपासून हिंदू धर्मातील अत्यंत महत्त्वाच्या पितृ पंधरवड्याला (पितृपक्ष) सुरुवात होत असून आज ‘पौर्णिमा श्राद्ध’ केले जाते. आपल्या दिवंगत पूर्वजांचे स्मरण करून त्यांच्या आत्म्याला शांती मिळावी म्हणून आजच्या तिथीला तर्पण आणि श्राद्धविधी करण्याची प्राचीन परंपरा आहे.

२महाराष्ट्र घटना २भारत घटना १जग घटना १शोध/तंत्रज्ञान ३जयंती २स्मृतिदिन

🏆 आजचे विशेष दिन

🌍 जागतिक दिन

युरोपियन भाषा दिन (European Day of Languages): संपूर्ण युरोपमध्ये भाषिक विविधता टिकवून ठेवण्यासाठी आणि बहुभाषिकत्वाला प्रोत्साहन देण्यासाठी दरवर्षी दिनांक २६ सप्टेंबर रोजी हा दिन साजरा केला जातो. कौन्सिल ऑफ युरोपच्या पुढाकाराने सन २००१ पासून या दिनाची सुरुवात झाली. युरोपमधील विविध भाषा आणि संस्कृतींबद्दल जनजागृती करणे हा यामागचा मुख्य उद्देश आहे.

अण्वस्त्रांच्या संपूर्ण निर्मूलनासाठी आंतरराष्ट्रीय दिन (International Day for the Total Elimination of Nuclear Weapons): संयुक्त राष्ट्र संघातर्फे (UN) दरवर्षी दिनांक २६ सप्टेंबर रोजी हा दिवस साजरा केला जातो. जागतिक शांतता आणि सुरक्षेसाठी अण्वस्त्रांचे अस्तित्व किती घातक आहे, याबद्दल जागतिक स्तरावर जनजागृती करणे आणि जगाला अण्वस्त्रमुक्त करण्यासाठी प्रयत्न करणे हा या दिवसाचा मुख्य हेतू आहे.

🇮🇳 राष्ट्रीय दिन

आज या प्रकारची अधिकृत राष्ट्रीय दिन नोंद उपलब्ध नाही.

🚩 महाराष्ट्र दिन

आज या प्रकारची अधिकृत महाराष्ट्र राज्य विशेष दिन नोंद उपलब्ध नाही.

🚩 महाराष्ट्रातील महत्त्वाच्या घटना

१६८९

छत्रपती राजाराम महाराजांचे पन्हाळ्याहून जिंजीकडे प्रस्थान

छत्रपती संभाजी महाराजांच्या बलिदानानंतर मुघल बादशहा औरंगजेबाने महाराष्ट्रात स्वराज्य संपवण्यासाठी वेढा आवळला होता. मुघलांच्या कैदेत न सापडता सुरक्षित ठिकाणाहून लढा सुरू ठेवण्यासाठी मराठ्यांचे छत्रपती राजाराम महाराज दिनांक २६ सप्टेंबर १६८९ रोजी पन्हाळगडावरून दक्षिणेतील अत्यंत सुरक्षित समजल्या जाणाऱ्या जिंजी किल्ल्याकडे रवाना झाले. हा प्रवास अत्यंत खडतर आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या स्वराज्याला नवजीवन देणारा ठरला.

१८९३

लोकमान्य टिळकांकडून ‘केसरी’मध्ये भाऊसाहेब रंगारींच्या गणेशोत्सवाची स्तुती

श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी यांनी पुण्यात सुरू केलेल्या सार्वजनिक गणेशोत्सवाचे महत्त्व ओळखून लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांनी दिनांक २६ सप्टेंबर १८९३ रोजी आपल्या ‘केसरी’ वृत्तपत्रात अग्रलेख लिहून या सार्वजनिक उत्सवाची प्रशंसा केली. या प्रेरणेतून पुढे टिळकांनी गणेशोत्सवाला राष्ट्रीय चळवळीचे स्वरूप दिले.

🇮🇳 भारतातील महत्त्वाच्या घटना

१९३२

पुणे करारावर स्वाक्षरी (Poona Pact Completion)

महात्मा गांधी यांनी दलितांसाठी स्वतंत्र मतदारसंघाच्या ब्रिटिश निर्णयाविरोधात येरवडा कारागृहात सुरू केलेले आमरण उपोषण सोडल्यानंतर, दिनांक २६ सप्टेंबर १९३२ रोजी संयुक्त मतदारसंघाच्या तरतुदींसह अंतिम पुणे करारावर शिक्कामोर्तब झाले. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि मदन मोहन मालवीय यांच्या प्रमुख उपस्थितीत झालेला हा करार भारतीय सामाजिक व राजकीय इतिहासातील अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा ठरला.

१९५९

भारतात पहिल्यांदा ‘दूरदर्शन’च्या प्रसारणाची सुरुवात

दिनांक २६ सप्टेंबर १९५९ रोजी नवी दिल्ली येथे भारतात पहिल्यांदा सरकारी मालकीच्या ‘दूरदर्शन’ (Doordarshan) या पहिल्या दूरचित्रवाणी वाहिनीची प्रायोगिक तत्त्वावर सुरुवात करण्यात आली. सुरुवातीला युनेस्कोच्या मदतीने आठवड्यातून फक्त दोन दिवस शैक्षणिक आणि सामाजिक कार्यक्रम दाखवले जात असत. यामुळे भारतातील दृकश्राव्य क्रांतीचा पाया घातला गेला.

🌎 जगातील महत्त्वाच्या घटना

१५८०

फ्रान्सिस ड्रेक यांनी पूर्ण केली पृथ्वीप्रदक्षिणा

इंग्रज दर्यावर्दी सर फ्रान्सिस ड्रेक (Francis Drake) हे आपल्या ‘गोल्डन हाइंड’ (Golden Hind) या जहाजाने संपूर्ण पृथ्वीची प्रदक्षिणा पूर्ण करून दिनांक २६ सप्टेंबर १५८० रोजी इंग्लंडमधील प्लायमाउथ येथे सुखरूप परतले. अशी कामगिरी करणारे ते पहिले ब्रिटीश नेव्हिगेटर ठरले.

🔬 आजचा शोध / तंत्रज्ञान

१९०५

अल्बर्ट आइनस्टाइन यांनी मांडला विशिष्ट सापेक्षता सिद्धांत (Special Theory of Relativity)

👤 अल्बर्ट आइनस्टाइन (Albert Einstein)

दिनांक २६ सप्टेंबर १९०५ रोजी प्रसिद्ध भौतिकशास्त्रज्ञ अल्बर्ट आइनस्टाइन यांचा ‘विशिष्ट सापेक्षता सिद्धांत’ (Special Relativity) जर्मनीतील एका प्रसिद्ध विज्ञान मासिकात प्रसिद्ध झाला. या सिद्धांताने अवकाश, काळ आणि गती यांविषयीच्या पारंपारिक संकल्पना पूर्णपणे बदलून टाकल्या.

🌍 परिणाम: आइनस्टाइन यांच्या या शोधामुळे आधुनिक भौतिकशास्त्राचा पाया रचला गेला आणि प्रसिद्ध $E=mc^2$ या ऊर्जा-वस्तुमान समीकरणाचा उगम झाला, ज्याने अवकाश विज्ञानात क्रांती घडवली.

🎂 जयंती

ईश्वरचंद्र विद्यासागर १८२० – १८९१

📍 जन्मस्थळबिरसिंगा, बंगाल प्रेसिडेन्सी

👨‍👩‍👧 कुटुंबएका गरीब ऑर्थोडॉक्स ब्राह्मण कुटुंबात जन्म

📝 परिचय ते एक महान शिक्षणतज्ज्ञ, बंगाली पुनर्जागरणाचे प्रणेते आणि थोर समाजसुधारक होते.

⭐ योगदान त्यांनी भारतात विधवा पुनर्विवाहाला कायदेशीर मान्यता मिळवून देण्यासाठी मोलाचे योगदान दिले आणि त्यांच्याच प्रयत्नांमुळे ब्रिटीश सरकारने १८५६ मध्ये ‘हिंदू विधवा पुनर्विवाह कायदा’ मंजूर केला.

🤔 रंजक माहिती त्यांच्या अफाट ज्ञानामुळे त्यांना अवघ्या २१ व्या वर्षी संस्कृत कॉलेजने ‘विद्यासागर’ (ज्ञानाचा महासागर) ही पदवी दिली होती.

देव आनंद १९२३ – २०११

📍 जन्मस्थळशकरगड, पंजाब (सध्या पाकिस्तान)

👨‍👩‍👧 कुटुंबवडील पिशोरी लाल आनंद हे नामांकित वकील होते

📝 परिचय हिंदी चित्रपटसृष्टीतील सर्वात प्रतिभावान आणि ‘एव्हरग्रीन’ (सदाबहार) अभिनेते, लेखक आणि दिग्दर्शक.

⭐ योगदान सहा दशकांहून अधिक काळ चित्रपटसृष्टी गाजवणारे देव आनंद यांनी ‘गाईड’, ‘ज्वेल थीफ’, ‘हरे रामा हरे कृष्णा’ यांसारखे अजरामर चित्रपट दिले. त्यांना दादासाहेब फाळके आणि पद्मभूषण पुरस्काराने गौरविण्यात आले.

🤔 रंजक माहिती त्यांच्या प्रसिद्ध पडद्यावरील काळ्या कोटाच्या स्टाईलमुळे आणि हटक्या मान हलवण्याच्या शैलीमुळे तरुण तरुणी वेडे झाले होते. सुरक्षेच्या कारणास्तव कोर्टाने त्यांच्यावर काळा कोट घालण्यास बंदी घातली होती, अशी रंजक चर्चा चालते.

डॉ. मनमोहन सिंग १९३२ – २०२४

📍 जन्मस्थळगाह, पंजाब (सध्या पाकिस्तान)

👨‍👩‍👧 कुटुंबएका सामान्य शीख व्यापारी कुटुंबात जन्म झाला, आईच्या अकाली मृत्यूनंतर आजीने सांभाळ केला

📝 परिचय भारताचे १३ वे पंतप्रधान, प्रख्यात अर्थतज्ज्ञ, शिक्षक आणि रिझर्व्ह बँकेचे माजी गव्हर्नर.

⭐ योगदान १९९१ मध्ये भारताचे अर्थमंत्री असताना त्यांनी देशात ‘उदारीकरण, खाजगीकरण आणि जागतिकीकरण’ (LPG सुधारणा) धोरण आणून भारतीय अर्थव्यवस्थेला नवसंजीवनी दिली. त्यांच्या पंतप्रधानपदाच्या कार्यकाळात माहितीचा अधिकार (RTI) आणि मनरेगा (MGNREGA) सारख्या महत्त्वपूर्ण योजना सुरू झाल्या.

🤔 रंजक माहिती केम्ब्रिज आणि ऑक्सफर्ड विद्यापीठातून शिक्षण घेतलेले डॉ. मनमोहन सिंग हे स्वतंत्र भारताच्या इतिहासातील जवाहरलाल नेहरूंनंतरचे असे पहिले पंतप्रधान होते, ज्यांना पूर्ण ५ वर्षांचा कार्यकाळ पूर्ण केल्यानंतर पुन्हा जनतेने निवडून दिले.

🪔 स्मृतिदिन

विद्याधर गोखले १९२४ – १९९६

📍 जन्मस्थळअमरावती, महाराष्ट्र

🎯 क्षेत्रमराठी रंगभूमी, नाट्यलेखन आणि पत्रकारिता

👨‍👩‍👧 कुटुंब मराठी साहित्यिक व सांस्कृतिक पार्श्वभूमी लाभलेले कुटुंब.

📝 परिचय प्रसिद्ध मराठी नाटककार, कवी, संपादक आणि राजकीय नेते. त्यांनी दैनिक ‘लोकसत्ता’चे संपादक म्हणून दीर्घकाळ काम केले.

⭐ योगदान मराठी संगीत रंगभूमीला पुनरुज्जीवित करण्याचे श्रेय त्यांना जाते. त्यांनी लिहिलेली ‘पंडितराज जगन्नाथ’, ‘मदनाची मंजिरी’, ‘स्वरसम्राज्ञी’ ही संगीत नाटके अत्यंत गाजली.

🤔 रंजक माहिती ते शिवसेनेचे उमेदवार म्हणून मुंबईतून लोकसभेवर निवडून गेले होते.

हेमंत कुमार १९२० – १९८९

📍 जन्मस्थळवाराणसी, उत्तर प्रदेश

🎯 क्षेत्रसंगीत दिग्दर्शन आणि पार्श्वगायन

👨‍👩‍👧 कुटुंब एका बंगाली मध्यमवर्गीय कुटुंबात जन्म.

📝 परिचय हिंदी आणि बंगाली चित्रपटसृष्टीतील एक दिग्गज गायक आणि ख्यातनाम संगीतकार.

⭐ योगदान ‘नाग नागिन’, ‘आनंदमठ’, ‘बीस साल बाद’ या चित्रपटांमधील त्यांची गाणी आजही लोकप्रिय आहेत. त्यांच्या आवाजातील जादूने अनेक पिढ्यांना भुरळ घातली.

🤔 रंजक माहिती रविंद्र संगीताचे ते मोठे गाढे अभ्यासक आणि प्रसारक मानले जात.

🎉 आज वाढदिवस असलेल्या प्रसिद्ध व्यक्ती

चंकी पांडे (Chunky Panday) जन्म: १९६२

📍 जन्मस्थळमुंबई, महाराष्ट्र

🎯 क्षेत्रअभिनय (बॉलिवूड)

👨‍👩‍👧 कुटुंब त्यांचे वडील डॉ. शरद पांडे हे नामांकित हृदयविकार तज्ज्ञ होते.

📝 परिचय ८० आणि ९० च्या दशकातील आघाडीचे बॉलिवूड अभिनेते.

⭐ विशेष कामगिरी ‘तेजाब’, ‘आंखें’ यांसारख्या चित्रपटांत दमदार भूमिका साकारल्या. अलिकडच्या काळात ‘हाऊसफुल’ चित्रपटांमधील त्यांची ‘आखरी पास्ता’ ही विनोदी व्यक्तिरेखा प्रचंड लोकप्रिय ठरली.

🤔 रंजक माहिती बॉलिवूडमधील यशानंतर त्यांनी बांगलादेशी चित्रपटसृष्टीतही काम केले आणि तिथे ते सुपरस्टार ठरले होते.

📖 विशेष उल्लेख

पुणे करार (Poona Pact – २६ सप्टेंबर १९३२): दिनांक २६ सप्टेंबर १९३२ रोजी पुण्याच्या येरवडा मध्यवर्ती कारागृहात महात्मा गांधी आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यात झालेला ‘पुणे करार’ हा भारताच्या राजकीय आणि सामाजिक इतिहासातील अत्यंत संवेदनशील व दूरगामी वळण देणारा ऐतिहासिक प्रसंग आहे. तत्कालीन ब्रिटीश पंतप्रधान रॅमसे मॅकडोनाल्ड यांनी दलितांसाठी (अस्पृश्यांसाठी) जाहीर केलेल्या ‘कम्युनल अवॉर्ड’ अर्थात स्वतंत्र मतदारसंघाच्या निर्णयाविरोधात गांधीजींनी येरवडा कारागृहात आमरण उपोषण सुरू केले होते. यामुळे देशात प्रचंड सामाजिक तणाव निर्माण झाला होता.

अखेर हिंदू समाजात उभी फूट पडू नये आणि गांधीजींचे प्राण वाचावेत म्हणून डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी अत्यंत समजूतदारपणा दाखवून स्वतंत्र मतदारसंघांऐवजी राखीव जागांची तरतूद मान्य केली. या करारावर दलितांच्या वतीने डॉ. आंबेडकर तर सवर्ण हिंदूंच्या वतीने पंडित मदन मोहन मालवीय यांनी स्वाक्षऱ्या केल्या.

यामुळे दलितांना विधिमंडळात अधिक जागा मिळाल्या आणि देशातील सामाजिक सलोखा राखला गेला. या करारामुळे भविष्यातील भारतीय राज्यघटनेतील आरक्षणाच्या धोरणाचा पाया रचला गेला.

💡 आणखी थोडं

💡 तुम्हाला माहिती आहे का?

प्रसिद्ध अभिनेते देव आनंद (ज्यांची जयंती आज आहे) यांच्या १९६५ मध्ये आलेल्या ‘गाईड’ चित्रपटाला एवढी लोकप्रियता लाभली की, प्रख्यात आंतरराष्ट्रीय मासिक ‘TIME’ ने या चित्रपटाला जगातील सर्वोत्तम बॉलिवूड क्लासिक्सच्या यादीत चौथे स्थान दिले होते.

❓ आजचा प्रश्न

“१९३२ मध्ये येरवडा कारागृहात झालेल्या पुणे कराराने स्वतंत्र भारताच्या संविधानिक आरक्षणाचा पाया कसा रचला आणि त्याचे आजच्या सामाजिक व्यवस्थेवर काय परिणाम दिसतात, असे तुम्हाला वाटते?”

💬 तुमचे मत

“पितृपक्षाची सुरुवात आणि आधुनिक भारताच्या इतिहासाला कलाटणी देणाऱ्या या महत्त्वाच्या घटनांबद्दल तुमचे काय मत आहे? कमेंट करून नक्की कळवा!”