स्वतंत्र बातमी

आजच्या काळात वाढते शहरीकरण आणि बदलती जीवनशैली यामुळे कचऱ्याची समस्या रौद्र रूप धारण करत आहे. या समस्येवर ‘सेंद्रिय कचरा व्यवस्थापन’ हा केवळ उपायच नाही, तर एक उत्कृष्ट व्यावसायिक संधी देखील आहे. निसर्गाकडून घेतलेले निसर्गालाच परत देणे, या तत्त्वावर हा उद्योग आधारित आहे.

ज्या कचऱ्याचे नैसर्गिकरीत्या सूक्ष्मजीवांद्वारे विघटन होऊ शकते, त्याला ‘सेंद्रिय’ किंवा ‘ओला कचरा’ म्हणतात. यामध्ये स्वयंपाकघरातील उरलेले अन्न, फळांच्या आणि भाज्यांच्या साली, खराब झालेली फळे, फुलांचा कचरा, पालापाचोळा आणि शेणखत यांचा समावेश होतो. सेंद्रिय कचऱ्यापासून खत तयार करण्याच्या प्रक्रियेला ‘कंपोस्टिंग’ असे म्हणतात. ही प्रक्रिया प्रामुख्याने खालील टप्प्यांत पार पडते:

सर्वप्रथम विविध स्रोतांकडून कचरा गोळा केला जातो. त्यातील प्लास्टिक, काच आणि धातू यांसारखा अजैविक कचरा पूर्णपणे वेगळा केला जातो. कचरा लवकर कुजण्यासाठी त्याचे श्रेडिंग म्हणजेच लहान तुकडे केले जातात. यासाठी ‘श्रेडर’ यंत्राचा वापर होतो. ओल्या कचऱ्यामध्ये नत्र आणि कर्बाचे प्रमाण संतुलित राखण्यासाठी त्यात सुका पालापाचोळा किंवा लाकडी भुसा मिसळला जातो.

हे मिश्रण खड्ड्यात किंवा मोठ्या पिंपात भरले जाते. यामध्ये हवा खेळती राहणे आवश्यक असते. विघटनाचा वेग वाढवण्यासाठी यात शेणकाला किंवा वेस्ट डिकंपोजर सारखी जीवाणू संवर्धके मिसळली जातात. साधारणपणे पंचेचाळीस ते साठ दिवसांत कचऱ्याचे रूपांतर गडद काळ्या रंगाच्या, मातीसारखा वास येणाऱ्या खतात होते.

हा उद्योग सुरू करण्यासाठी काही गोष्टींची आवश्यकता असते. उत्पादनाच्या क्षमतेनुसार पाचशे ते एक हजार चौरस फूट जागा, कचरा बारीक करणारे यंत्र (श्रेडर), चाळणी यंत्र आणि ओलावा मोजणारे साधन, प्रक्रियेसाठी नियमित पाणीपुरवठा आणि यंत्रांसाठी वीज आवश्यक आहे.

सेंद्रिय खताला (कंपोस्ट) सध्या बाजारपेठेत मोठी मागणी आहे. रासायनिक खतांमुळे जमिनीचा पोत बिघडत असल्याने शेतकरी आता सेंद्रिय खताला प्राधान्य देत आहेत. शोभेची झाडे आणि फुलांच्या झाडांसाठी मोठ्या प्रमाणात या खताचा वापर होतो. शहरांमधील नागरिक आपल्या गच्चीवरील बागेसाठी (टेरेस गार्डन) सेंद्रिय खत खरेदी करतात.

या उद्योगामुळे केवळ आर्थिक नफाच मिळतो असे नाही, तर पर्यावरणाचे रक्षणही होते. कचरा डेपोवर जाणारा कचरा कमी झाल्यामुळे प्रदूषण कमी होते आणि जमिनीची सुपीकता वाढते. तसेच, स्थानिक पातळीवर रोजगार निर्मितीसाठी हा एक उत्तम पर्याय आहे.