स्वतंत्र बातमी

माथेरान हे प्रदूषणमुक्त पर्यटनस्थळ म्हणून प्रसिद्ध आहे. आता ते आपल्या कचरा व्यवस्थापनाच्या अभिनव पद्धतीमुळेही चर्चेत आले आहे. माथेरान नगरपरिषदेने ओल्या कचऱ्यावर प्रक्रिया करण्यासाठी विशेष जैववायू प्रकल्प उभारला असून, त्यातून वीज निर्मिती केली जाते. या प्रकल्पातून तयार होणाऱ्या विजेचा वापर नगरपरिषदेची कार्यालये, शासकीय इमारती आणि रस्त्यांवरील दिव्यांसाठी केला जातो, ज्यामुळे पर्यावरण संरक्षणासोबतच ऊर्जा बचतीलाही मोठा हातभार लागत आहे. सन २००७ मध्ये तत्कालीन नगराध्यक्ष अजय सावंत यांच्या कार्यकाळात हा प्रकल्प सुरू करण्यात आला होता. असा क्रांतिकारी उपक्रम राबवणारी माथेरान ही त्याकाळी देशातील पहिली नगरपालिका ठरली होती.

पर्यावरणदृष्ट्या अतिसंवेदनशील क्षेत्र असल्यामुळे माथेरानमध्ये सर्व प्रकारच्या वाहनांवर बंदी आहे. परिणामी येथील घनकचरा व्यवस्थापनाचे काम पूर्णपणे मानवी श्रमांवर आधारित आहे. नगरपरिषदेच्या माध्यमातून दररोज सुमारे तीन टन कचरा संकलित केला जातो. यात दोन टन ओला कचरा आणि एक टन सुका कचरा असतो. या कचऱ्याचे योग्य वर्गीकरण करून त्यावर स्वतंत्रपणे प्रक्रिया केली जाते.

नगराध्यक्ष चंद्रकांत चौधरी यांनी माथेरान प्लास्टिकमुक्त आणि कचरामुक्त करण्यासाठी विशेष मोहीम हाती घेतली असल्याचे सांगितले आहे. मागील महिनाभरापासून शहरात स्वच्छता मोहीम राबवली जात असून अतिरिक्त कामगारही नियुक्त करण्यात आले आहेत. नगरसेवक शिवाजी शिंदे यांनी पावसाळ्यात वापरल्या जाणाऱ्या प्लास्टिकच्या पावसाळी आवरणांवर बंदी घातल्याचे स्पष्ट केले असून पर्यावरण रक्षणासाठी शंभर टक्के प्लास्टिकबंदी आवश्यक असल्याचे सांगितले.

सुक्या कचऱ्यामध्ये प्रामुख्याने प्लास्टिकच्या पाण्याच्या बाटल्यांचे प्रमाण अधिक असते. या बाटल्यांचे वर्गीकरण करून विशेष यंत्राद्वारे त्यांचे गठ्ठे तयार केले जातात आणि त्यानंतर नियुक्त संस्थांकडून त्यांची खरेदी केली जाते. माथेरानमध्ये एकदाच वापरल्या जाणाऱ्या प्लास्टिकवर पूर्णपणे बंदी असून नगरपरिषदेच्या पथकांकडून याची नियमित तपासणी केली जाते. नागरिक आणि पर्यटकांना कापडी पिशव्या वापरण्याचे आवाहन केले जाते. तसेच नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्यांवर दंडात्मक कारवाई देखील करण्यात येते.

कचरा संकलनासाठी येथे ठेकेदारी पद्धतीने साठ कर्मचारी आणि सत्तावीस कायमस्वरूपी कामगार कार्यरत आहेत. महिला कर्मचारी दररोज घराघरांत जाऊन ओला आणि सुका कचरा वेगळा गोळा करतात. स्थानिक नागरिकांच्या घरांवर विशेष संकेतचिन्ह देण्यात आले असून त्याचा वापर व्यवस्थापनासाठी होतो. पारशी जिमखाना परिसरात पूर्वी कचऱ्याचे साम्राज्य होते, मात्र तत्कालीन मुख्याधिकारी रामदास कोकरे यांच्या संकल्पनेतून हा परिसर शून्य कचरा विभाग म्हणून विकसित करण्यात आला. येथील कचऱ्यापासून तयार झालेले खत बागांसाठी वापरले गेले आणि आज त्याच ठिकाणी मुलांसाठी सुंदर खेळाचे मैदान तयार झाले आहे. पर्यटनस्थळ असूनही पर्यावरण संवर्धन आणि कचरा व्यवस्थापनाचा आदर्श निर्माण करणारे माथेरान आता राज्यातील इतर पर्यटन शहरांसाठी प्रेरणास्थान ठरत आहे.