शीवमध्ये प्रदूषणाची धोकादायक पातळी
दि. 05दि. 09 । ऑगस्ट । 2026
मुंबईच्या हवेतील प्रदूषणाचा प्रश्न आता संसदेपर्यंत पोहोचला आहे. लोकसभेत सादर आकडेवारीनुसार शहरातील सरासरी हवेच्या दर्जात सुधारणा नोंदवली गेली आहे. देवनार आणि शीव यांसारखी महत्त्वाची केंद्रे सातत्याने अतिप्रदूषित राहिल्याचे उघड झाले आहे.
२४५
देवनार परिसरातील सर्वोच्च हवा गुणवत्ता निर्देशांक
२.५
हवेतील प्राणघातक धुलिकणांचे सूक्ष्म प्रमाण (मायक्रॉन)
२८
महापालिकेची प्रदूषण नियंत्रण मार्गदर्शक तत्त्वे
२६
शहरातील एकूण हवा गुणवत्ता नोंदणी केंद्रे
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
लोकसभेत सादर आकडेवारीनुसार मुंबईतील देवनार आणि शीव परिसर प्रदूषणाचे मुख्य केंद्र बनले आहेत. पावसाळ्यातही या भागात हवेचा दर्जा अतिधोकादायक पातळीवर पोहोचला आहे. संपूर्ण शहराच्या सरासरी दर्जात किंचित सुधारणा झाली तरी हे दोन भाग सातत्याने दुर्लक्षित राहिले आहेत.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
केंद्रीय पर्यावरण मंत्रालय, केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळ (CPCB), महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ (MPCB) आणि बृहन्मुंबई महानगरपालिका हे मुख्य जबाबदार घटक आहेत. स्थानिक लोकप्रतिनिधी आणि पर्यावरणतज्ज्ञ या मुद्द्यावर सातत्याने प्रशासनाकडून उत्तर मागत आहेत.
तात्कालिक परिणाम
देवनार आणि शीव परिसरातील स्थानिक नागरिकांमध्ये श्वसनाचा त्रास आणि फुप्फुसाचे आजार वाढले आहेत. सकाळी आणि संध्याकाळी परिसरात तीव्र धुराचे साम्राज्य पसरत आहे. लहान मुले तसेच ज्येष्ठ नागरिकांना घराबाहेर पडणे अशक्य बनले आहे.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
महापालिकेने शहरात २८ कलमी नियम लागू केले आहेत. बांधकाम साइट्सना नोटिसा बजावण्यात आल्या आहेत. प्रत्यक्ष अंमलबजावणी आणि देखरेखीचा अभाव असल्याने प्रदूषण पातळी कमी करण्यात प्रशासनाला यश आलेले नाही.
संसदेतील आकडेवारी आणि देवनारची वास्तव स्थिती
लोकसभेत सादर आकडेवारीनुसार देवनार येथील हवेची गुणवत्ता सातत्याने खालावलेली आढळली आहे. पावसाळ्यातही धुलिकणांचे प्रमाण कमी झालेले नाही.
- देवनार कचराभूमी आणि स्थानिक उद्योगांमुळे ‘पीएम २.५’ चे प्रमाण धोक्याच्या पातळीवर पोहोचले.
- मान्सून काळातही हवेचा दर्जा खालावल्याची नोंद केंद्रीय यंत्रणांनी घेतली.
प्रदूषण रोखण्यात प्रशासकीय यंत्रणा अपयशी
मुंबईतील हवेची गुणवत्ता सुधारण्यासाठी महापालिकेने मार्गदर्शक सूचना जारी केल्या होत्या. बांधकाम ठिकाणी अँटी-स्मॉग गन वापरणे आणि पाण्याची फवारणी करणे अनिवार्य केले होते. प्रत्यक्ष पाहणीत देवनार आणि शीव परिसरात या नियमांचे उल्लंघन होत असल्याचे समोर आले आहे. धूळ नियंत्रण पथके कार्यरत असूनही प्रदूषणाची तीव्रता कमी झालेली नाही.
“मुंबईतील हवेची गुणवत्ता सुधारण्यासाठी राष्ट्रीय स्वच्छ हवा कार्यक्रमांतर्गत निधी दिला आहे. देवनारसारख्या हॉटस्पॉट ठिकाणी विशेष नियंत्रण पथके तैनात करण्याचे निर्देश राज्य सरकारला दिले आहेत.”
— पर्यावरण मंत्री, भारत सरकार“देवनार परिसरातील कचरा भूमी आणि वाहनांचा धूर यामुळे ‘पीएम १०’ चे प्रमाण सतत उच्च राहत आहे. पावसाळ्यातही प्रदूषण कायम राहणे ही धोक्याची घंटा असून तातडीने कठोर पावले उचलणे गरजेचे आहे.”
— डॉ. अमोल पवार, पर्यावरणतज्ज्ञ- बांधकाम धूळ आणि कचरा जाळण्याच्या घटनांवर त्वरित बंदी घालण्याची मागणी.
- स्थानिक रहिवाशांसाठी विशेष आरोग्य तपासणी शिबिरे आयोजित करण्याचे निर्देश.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| देवनार AQI | २४५ (वाईट श्रेणी) | नोंदवले |
| शीव AQI | २४२ (अतिधोकादायक) | नोंदवले |
| एकूण मॉनिटरिंग स्टेशन | २६ | कार्यरत |
| महापालिका मार्गदर्शक तत्त्वे | २८ नियम | पूर्ण |
पार्श्वभूमी
देवनार हॉटस्पॉटची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी काय आहे?
देवनार कचरा डेपो हा आशियातील सर्वात जुन्या आणि मोठ्या कचरा भूमींपैकी एक आहे. येथे दररोज हजारो टन कचरा टाकला जातो. २०१६ मध्ये लागलेल्या भीषण आगीनंतर या भागातील हवेचा दर्जा जगभरात चर्चेचा विषय ठरला होता. केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने देवनारला कायमस्वरूपी ‘हॉटस्पॉट’ घोषित केले होते. अनेक वर्षांनंतरही कचऱ्याची शास्त्रीय विल्हेवाट लावण्यात पूर्ण यश आलेले नाही. पुढील टप्प्यात हरित लवादाच्या निर्देशानुसार कचरा-ते-ऊर्जा प्रकल्प वेगाने पूर्ण करण्याचे नियोजन आहे.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभिर्य लक्षात घेऊन महापालिकेने देवनार आणि परिसरात विशेष धूळ नियंत्रण पथके तैनात केली आहेत. नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्या ५९ बांधकाम व्यावसायिक आणि आरएमसी प्लँटना तातडीने नोटिसा बजावण्यात आल्या आहेत. नियमांचे पालन न झाल्यास थेट काम थांबवण्याचा इशारा दिला आहे.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर नव्या कठोर नियमांचे पालन करण्याचे आव्हान निर्माण झाले आहे. बांधकाम क्षेत्रातील कंपन्यांना धूळरोधक जाळ्या बसवणे आणि पाणी फवारणी उपकरणांवर अतिरिक्त खर्च करावा लागत आहे. नियम न पाळणाऱ्या प्रकल्पांवर टाळे ठोकल्याने व्यावसायिक वर्गात चिंता पसरली आहे.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम होत असून विशेषतः देवनार, शीव आणि मानखुर्द भागातील रहिवाशांचे आरोग्य धोक्यात आले आहे. सकाळी फिरण्यास जाणाऱ्या नागरिकांना श्वसनाचा त्रास होत आहे. घरातील लहान मुले आणि वृद्ध रुग्णांच्या वैद्यकीय खर्चात वाढ झाली आहे.
नागरिक आणि स्थानिक रहिवासी वर्ग
नागरिक आणि स्थानिक रहिवासी वर्ग यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून त्यांनी प्रशासकीय अनास्थेविरोधात तीव्र तीव्र असंतोष व्यक्त केला आहे. शुद्ध हवेचा अधिकार सुरक्षित ठेवण्यासाठी स्थानिक नागरिक संघटनांनी न्यायालयाचे दार ठोठावण्याचा इशारा दिला आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
राजधानी मुंबईच्या हवेतील प्रदूषणाचा प्रश्न लोकसभेत उपस्थित होणे ही गंभीर बाब आहे. शहराच्या सरासरी हवेच्या दर्जात काही अंशी सुधारणा झाल्याचा दावा केला जात असला तरी देवनार आणि शीव परिसराची अवस्था अत्यंत बिकट आहे. पावसाळ्यातही या भागातील हवा गुणवत्ता निर्देशांक चिंताजनक पातळीवर राहणे हे प्रशासकीय यंत्रणांचे अपयश दर्शवते. केवळ कागदावर २८ कलमी नियमावली तयार करून किंवा नोटिसा पाठवून हवेचा दर्जा सुधारणार नाही. देवनार कचरा भूमीवर शास्त्रीय प्रक्रिया करणे, बेकायदेशीर उद्योग बंद करणे आणि बांधकाम क्षेत्रावर २४ तास कडक नजर ठेवणे आवश्यक आहे. नागरिकांच्या आरोग्याशी होणारी ही खेळखंडोबा रोखण्यासाठी शासनाने तातडीने युद्धपातळीवर ठोस कृती करण्याची गरज आहे.