बियाणे उत्पादनाला अपुऱ्या पावसाचा फटका

राज्यातील अपुऱ्या पावसामुळे महाराष्ट्र राज्य बियाणे महामंडळ लिमिटेडच्या बिजोत्पादन कार्यक्रमाला मोठा फटका बसला आहे. पावसाची तूट, कडक ऊन आणि हवेतील घटलेली आर्द्रता या कारणांमुळे सोयाबीन, मूग तसेच उडीद पिकांच्या बियाणे उत्पादनात घट झाली आहे.
५०००००
खरीप बियाणे उत्पादन उद्दिष्ट (क्विंटल)
३०००००
प्रत्यक्ष अपेक्षित बियाणे उत्पादन (क्विंटल)
१५०००
राज्यातील एकूण बिजोत्पादक शेतकरी
३६०००००
बिजोत्पादनाखालील एकूण क्षेत्र (हेक्टर)
वृत्त विशेष
📌
मुख्य घटना
पाऊस कमी पडल्यामुळे महाबीजच्या खरीप बियाणे उत्पादनात सुमारे दोन लाख क्विंटलची मोठी घट झाली आहे. बियाणांचा दर्जा आणि उगवण क्षमता प्रभावित झाली आहे.
👥
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
महाबीजचे व्यवस्थापकीय संचालक दिलीप स्वामी, कृषी विभाग, राज्यातील बिजोत्पादक शेतकरी आणि केंद्र सरकार या घडामोडीशी थेट जोडले गेले आहेत.
🚨
तात्कालिक परिणाम
हिंगोली व वाशिम यांसारख्या प्रमुख उत्पादक जिल्ह्यांत प्रति एकरी उत्पादन ५ ते ६ क्विंटलवर आले आहे. पुढील हंगामात बियाणे टंचाई निर्माण होण्याचा धोका वाढला आहे.
🏛️
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
महाबीजने मध्य प्रदेश, गुजरात आणि छत्तीसगड या राज्यांतून बियाणे पुरवठा घेण्याचे नियोजन केले आहे. लहान आकाराचे कच्चे बियाणे स्वीकारण्याबाबत केंद्र सरकारकडे मंजुरी मागण्यात आली आहे.
अपुऱ्या पावसाचा बिजोत्पादन कार्यक्रमावर थेट परिणाम
राज्यात ऐन काढणीच्या वेळी पावसाची तूट निर्माण झाल्याने पिकांची वाढ खुंटली आहे.
  • तापमान वाढल्याने बियाणांमधील आर्द्रता घटली असून उगवण क्षमतेवर विपरीत परिणाम झाला आहे.
  • हिंगोली आणि वाशिम जिल्ह्यात नेहमीच्या ९ ते १० क्विंटल ऐवजी अवघे ५ ते ६ क्विंटल उत्पादन मिळत आहे.
रब्बी हंगामावर सावट आणि परराज्यातून बियाणे पुरवठ्याचे नियोजन
महाबीज राज्यभरात सुमारे १५ हजार शेतकऱ्यांच्या माध्यमातून ३६ लाख हेक्टरवर बिजोत्पादन कार्यक्रम राबवते. पावसात पडलेल्या खंडामुळे सोयाबीन, मूग आणि उडीद या पिकांचे उत्पादन प्रचंड घटले आहे. रब्बी हंगामात साडेचार लाख क्विंटल बियाणे उत्पादनाचे लक्ष्य असून गव्हू बिजोत्पादनासमोर मोठे आव्हान उभे राहिले आहे. हरभरा कमी पाण्यावर येत असल्याने त्याचा प्रभाव मर्यादित राहील. परिस्थिती हाताळण्यासाठी महाबीजने मध्य प्रदेश, गुजरात आणि छत्तीसगडमधून ६० हजार क्विंटल बियाणे मिळवण्याची व्यवस्था केली आहे. नाशिकसारख्या सिंचन सुविधा असलेल्या भागांत गव्हू बिजोत्पादनावर भर देण्यात येत आहे.

“पावसाच्या तुटीमुळे बियाणे उत्पादनात दोन लाख क्विंटलपर्यंत घट येण्याचा अंदाज आहे. शेतकरी हित लक्षात घेऊन कमी पाण्यावर येणाऱ्या पिकांच्या वाणांवर भर देण्यात येत आहे.”

— दिलीप स्वामी, व्यवस्थापकीय संचालक, महाबीज
  • सोयाबीनचे लहान आकाराचे कच्चे बियाणे स्वीकारण्याबाबत केंद्र सरकारच्या दिशानिर्देशांची प्रतीक्षा आहे.
  • डिसेंबरअखेर उत्पादनाची अंतिम आकडेवारी समोर आल्यानंतर परराज्यांतून अतिरिक्त आवक केली जाईल.
मुद्दा तपशील स्थिती
खरीप उद्दिष्ट ५ लाख क्विंटल अपूर्ण
उत्पादन घट २ लाख क्विंटल नोंदवले
अन्य राज्यांतून आवक ६० हजार क्विंटल नियोजनबद्ध
रब्बी बियाणे लक्ष्य ४.५ लाख क्विंटल प्रगतीपथावर
पार्श्वभूमी
राज्यभरातील बिजोत्पादन व्यवस्था आणि हवामान बदलाचा तडाखा
महाराष्ट्र राज्य बियाणे महामंडळ (महाबीज) दरवर्षी कराराद्वारे राज्यातील सिंचन सुविधा असलेल्या अनुभवी शेतकऱ्यांच्या माध्यमातून दर्जेदार बियाणे तयार करते. मूळ बियाणे पुरवठ्यापासून तांत्रिक मार्गदर्शनापर्यंतची जबाबदारी महाबीज पार पाडते. यंदा एल-निनो प्रभावामुळे मान्सूनचा पाऊस वेळेवर पडला नाही. उत्तरार्धात पावसाने पूर्ण ओढ दिली. परिणामी खरीप पिकांचे बिजोत्पादन ५० टक्क्यांपर्यंत खालावले आहे. भविष्यात हवामान बदलाच्या या धोक्याचा सामना करण्यासाठी कमी पाण्यावर येणाऱ्या वाणांचा विकास करणे प्रशासनासाठी अनिवार्य बनले आहे.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
💼
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन कृषी विभागाने आगामी हंगामातील बियाणे टंचाई आणि काळाबाजार रोखण्यासाठी भरारी पथके तैनात करण्याची तयारी केली आहे.
📈
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर खाजगी बियाणे कंपन्यांचे दर वाढण्याची आणि बियाणे बाजारात पुरवठ्याचा ताण निर्माण होण्याची चिन्हे आहेत.
👥
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम खाद्यतेल आणि डाळींच्या किमती वाढण्याच्या स्वरूपात दिसून येण्याची शक्यता आहे.
🎓
संबंधित वर्ग (बिजोत्पादक व सर्वसामान्य शेतकरी)
बिजोत्पादक व सर्वसामान्य शेतकरी यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून उत्पादनातील घटीमुळे आर्थिक नुकसान सहन करावे लागत आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
बियाणे सुरक्षेसाठी कायमस्वरूपी उपायांची गरज राज्यात अपुऱ्या पावसामुळे महाबीजच्या बिजोत्पादनाला बसलेला फटका हा कृषी क्षेत्राच्या दृष्टीने अत्यंत चिंतेचा विषय आहे. बियाणे हे शेतीचे मूळ भांडवल असल्याने त्याच्या तुटवड्याचा थेट परिणाम पुढील संपूर्ण खरीप आणि रब्बी हंगामावर होतो. परराज्यांतून बियाणे आणून तात्पुरती सोय होईल, मात्र ही कायमस्वरूपी उकल ठरू शकत नाही. हवामान बदलाच्या काळात टिकून राहतील अशा दुष्काळरोधक आणि कमी कालावधीत येणाऱ्या वाणांच्या संशोधनाला गती देणे गरजेचे आहे. महाबीज आणि कृषी विद्यापीठांनी सिंचन सुविधा असलेल्या क्षेत्रांत बिजोत्पादनाचे क्लस्टर तयार करून शेतकऱ्यांना सुरक्षित उत्पादन हमी देणे काळाची गरज बनले आहे.
बातमी मिळवा
ई-मेलवर WhatsApp वर
21,944 वेळा पाहिलं