स्वतंत्र बातमी

छत्तीसगडच्या बस्तर प्रदेशातील घनदाट जंगले, आदिवासी संस्कृती आणि निसर्गाच्या कुशीत एका माणसाची कहाणी उगवली — जी केवळ यशाची नाही, तर मातीशी असलेल्या अतूट नात्याची, स्वप्नांची आणि असामान्य धाडसाची कहाणी आहे. छत्तीसगडच्या कोंडागाव जिल्ह्यातील डॉ. राजाराम त्रिपाठी यांनी एक सुरक्षित सरकारी नोकरी सोडून शेतीची वाट धरली आणि त्यातून सत्तर कोटी रुपयांचे शेती साम्राज्य उभे केले. आज ते ‘हर्बल किंग’, ‘ग्रीन वॉरियर’, ‘कृषी ऋषी’ आणि ‘सफेद मुसळीचे जनक’ या उपाध्यांनी ओळखले जातात. पण या सर्व उपाध्यांमागे आहे दशकांची कठोर मेहनत, वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि हजारो शेतकऱ्यांना घडवण्याची जिद्द.

डॉ. त्रिपाठी यांची शैक्षणिक पार्श्वभूमी थक्क करणारी आहे. विज्ञान विषयातील पदवी, विधी पदवी, पाच विषयांत पदव्युत्तर शिक्षण आणि अनेक डॉक्टरेट पदव्या असलेले ते भारतातील सर्वाधिक शिकलेल्या शेतकऱ्यांपैकी एक आहेत. त्यांनी बस्तर क्षेत्रीय ग्रामीण बँकेत अधिकारी म्हणून कारकीर्दीची सुरुवात केली, पण दोन दशकांपूर्वी हे प्रतिष्ठेचे पद सोडून सेंद्रिय शेती, पर्यावरण संरक्षण आणि ग्रामीण आर्थिक सक्षमीकरणाला आपले ध्येय बनवले. त्यांच्याच शब्दांत सांगायचे तर, ‘बँकेने मला शिस्त आणि समर्पण दिले, आणि शेतीने मला ओळख दिली.’ ही ओळख आज देशाच्या सीमा ओलांडून जगभर पोहोचली आहे.

१९९६ साली त्यांनी कोंडागाव, छत्तीसगड येथे ‘माँ दंतेश्वरी हर्बल फार्म्स आणि संशोधन केंद्र’ स्थापन केले जे आज भारतातील सर्वात मोठ्या सेंद्रिय औषधी वनस्पती उत्पादकांपैकी एक मानले जाते. त्यांच्या नेतृत्वाखाली माँ दंतेश्वरी हर्बल गट केवळ औषधी वनस्पतींची लागवडच नाही तर त्यांचे प्राथमिक प्रक्रियाही करतो. या औषधी पिकांपासून बनवलेल्या उत्पादनांची विक्री ‘एमडी बोटॅनिकल्स’ या ब्रँड नावाखाली केली जाते, ज्याचे नेतृत्व त्यांची कन्या अपूर्वा त्रिपाठी मुख्य कार्यकारी अधिकारी म्हणून करतात. बाप-लेकीच्या या जोडीने बस्तरच्या मातीतून जग जिंकण्याचे स्वप्न साकारले आहे. आपल्या मोठ्या शेतजमिनीवर देखरेख ठेवण्यासाठी, वेळ वाचवण्यासाठी, कार्यक्षमता वाढवण्यासाठी आणि विस्तीर्ण भागांमध्ये पसरलेल्या कामकाजाचे व्यवस्थापन करण्यासाठी त्यांनी एक हेलिकॉप्टर घेतले आहे. आज त्यांना ‘भारताचा हेलिकॉप्टरवाला शेतकरी’ अशी ओळख मिळाली आहे.

डॉ. त्रिपाठी यांनी तीस वर्षांच्या अथक प्रयत्नांनंतर काळीमिरीची एक सुधारित जात ‘एमडीबीपी-१६’ विकसित केली. यापूर्वी काळीमिरीची शेती केवळ दक्षिण भारतात होत होती; मध्य भारतात म्हणजेच छत्तीसगडमध्ये तिची लागवड अकल्पनीय मानली जायची. या नव्या जातीत एका झाडापासून आठ ते दहा किलोग्राम काळीमिरी मिळते, जी सर्वसाधारण जातींच्या तुलनेत चारपट अधिक आहे. त्यांची उत्पादने अमेरिका, जपान आणि अनेक अरब देशांमध्ये मागणी असलेली आहेत. रासायनिक खते आणि कीटकनाशके न वापरता पूर्णतः सेंद्रिय पद्धतीने उगवलेल्या या काळीमिरीची आंतरराष्ट्रीय बाजारात मोठी किंमत आहे.

डॉ. राजाराम त्रिपाठी हे देशात तीनवेळा राष्ट्रीय स्तरावर सर्वोत्तम शेतकरी पुरस्काराने सन्मानित झाले आहेत. ते बत्तीस देशांत कृषी तंत्रज्ञानाचा अभ्यास करण्यासाठी फिरले असून जर्मनीतील हॅम्बर्ग विद्यापीठासारख्या आघाडीच्या संस्थांमध्ये त्यांनी व्याख्याने दिली आहेत. ते केंद्रीय औषधी वनस्पती मंडळ, आयुष मंत्रालय, भारत सरकारचे सदस्य आहेत आणि भारतीय मानक संस्थेच्या कृषी यंत्रसामग्री समितीवरही कार्यरत आहेत. त्यांनी विकसित केलेला ‘नैसर्गिक हरितगृह प्रारूप’ हा प्लास्टिक पॉलिहाऊसला एक पर्यावरणपूरक, कमी खर्चाचा पर्याय म्हणून जगभरात प्रसिद्ध झाला आहे. बस्तरच्या चिखलपट्टी, कोंडागाव येथील त्यांच्या शेतातून उगवलेली ही कहाणी आज लाखो शेतकऱ्यांसाठी प्रेरणेचा झरा बनली आहे. हे सिद्ध करत की माती ही केवळ जमीन नाही, तर जिद्दीला दिलेले उत्तर आहे.