एल निनो प्रक्रियेमुळे वाढलेल्या तापमानाचा थेट परिणाम वीजपुरवठ्यावर झाला आहे. विजेच्या मागणीत विक्रमी वाढ नोंदवली गेल्यामुळे उपलब्ध वीज अपुरी पडली आणि महावितरणला राज्याच्या विविध भागांत भारनियमन सुरू करावे लागले आहे.
३०,००० मेगावॉट
दैनंदिन विजेची मागणी
१,८०० मेगावॉट
कमाल वीजतूट
२५,००० मेगावॉट
महावितरण ग्राहक मागणी
४,००० मेगावॉट
मुंबई ग्राहक मागणी
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
एल निनोच्या प्रभावामुळे ऑक्टोबर महिन्यात तापमानात मोठी वाढ झाली आहे. नागरिकांनी कुलर व एसीचा वापर वाढवल्यामुळे विजेची मागणी तीस हजार मेगावॉटवर पोहोचली आहे. मागणी आणि पुरवठ्यातील तफावतीमुळे महावितरणने काही भागांत भारनियमन लागू केले आहे.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
महाराष्ट्र राज्य भार प्रेषण केंद्र (एसएलडीसी) आणि महावितरण प्रशासनाने वीज पुरवठ्याची आकडेवारी जाहीर केली आहे. महावितरणचे संचालक लोकेश चंद्र यांनी वीज मागणीच्या व्यवस्थापनाबाबत माहिती दिली असून तज्ज्ञांनी परिस्थितीवर चिंता व्यक्त केली आहे.
तात्कालिक परिणाम
संध्याकाळच्या पीक आवर्सच्या वेळेस राज्याच्या ग्रामीण व निमशहरी भागात वीज पुरवठा खंडित होत आहे. काही भागांत सकाळी ६ व ७ वाजता देखील वीज पुरवठा बंद ठेवावा लागत असल्याने दैनंदिन कामकाज विस्कळीत झाले आहे.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
महावितरणने मुंबई शहरात भारनियमन लागू केलेले नाही. अदानी, बेस्ट व टाटा कंपन्यांना महावितरणकडून अतिरिक्त वीज पुरवठा केला जात असून सुरक्षा ठेव रकमेच्या माध्यमातून मुंबईची गरज भागवली जात आहे.
विजेची विक्रमी मागणी आणि भारनियमन संकट
राज्यात एल निनोच्या प्रभावामुळे ऑक्टोबर हीटचे प्रमाण तीव्र झाले असून नागरिकांच्या घरातून व शेतातून विजेचा वापर कमालीचा वाढला आहे. उपलब्ध वीज आणि मागणी यामध्ये दीड ते दोन हजार मेगावॉटची तूट निर्माण झाल्याने महावितरणसमोर मोठे आव्हान उभे ठाकले आहे.
- राज्यभरात वाढलेल्या तापमानामुळे विजेची मागणी ३० हजार मेगावॉटवर गेली आहे.
- महावितरणने गेल्या आठवड्यापासून संध्याकाळच्या वेळेस भारनियमन सुरू केले आहे.
वीज निर्मितीतील अडचणी आणि तज्ज्ञांचे मत
राज्यातील विजेची कमाल मागणी सतत ३० हजार मेगावॉटच्या वर जात असून महावितरणच्या ग्राहकांची मागणी २५ हजार मेगावॉटवर स्थिरावली आहे. मुंबई शहराची मागणी चार हजार मेगावॉट आहे. जलविद्युत प्रकल्पांमधील पाणीसाठा खालावल्यामुळे आणि औष्णिक प्रकल्पांवरील ताण वाढल्यामुळे वीज पुरवठ्याचे गणित बिघडले आहे. संध्याकाळच्या वेळेस मागणीचा उच्चांक गाठला जात असतानाच वीजतूट १८०० मेगावॉटपर्यंत पोहोचल्याने यंत्रणेवर ताण आला आहे.
“एल-निनो आणि ऑक्टोबर हीटमुळे विजेच्या मागणीत प्रचंड वाढ झाली असून मुख्यमंत्री सौर कृषी योजना वेळीच राबवली नसती तर राज्याची स्थिती अत्यंत अडचणीची झाली असती.”
— लोकेश चंद्र, अध्यक्ष व व्यवस्थापकीय संचालक, महावितरण“सध्या भारनियमन करण्यात येत असून त्याची माहिती जाहीर करायला हवी होती आणि आगामी उन्हाळ्यात भारनियमनाचा कालावधी आणखी वाढू शकतो.”
— जयंत देव, माजी सदस्य, राज्य वीज नियामक आयोग- पारंपारिक औष्णिक वीज प्रकल्पांवर वाढलेला भार आणि कोयना प्रकल्पातील मर्यादा.
- सौर ऊर्जा आणि खाजगी प्रकल्पांकडून मिळणारा मर्यादित धीर.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| वीज मागणी | ३०,००० मेगावॉट | नोंदवले |
| वीजतूट | १,८०० मेगावॉट | नोंदवले |
| भारनियमन | ग्रामीण व निमशहरी भाग | कार्यरत |
| मुंबई वीजपुरवठा | सुरळीत सुरू | कायम |
पार्श्वभूमी
महाराष्ट्रातील वीज संकट आणि मागील ऊर्जा स्थितीचा आढावा
मागील काही वर्षांत राज्यामध्ये उन्हाळा आणि पावसाळ्याच्या कालावधीत विजेची मागणी सातत्याने वाढत राहिली आहे. परंतु ऑक्टोबरच्या सुरुवातीलाच अशा प्रकारे भारनियमनाची वेळ येण्याची घटना दुर्मीळ मानली जाते. पावसाने पाठ फिरवल्यामुळे शेती क्षेत्रासाठी कृषी पिकांना पाणी देण्यासाठी विजेचा वापर वाढला आहे. ग्रामीण भागातील वीज वाहिन्यांवर आणि ट्रान्सफॉर्मरवर वाढलेला ताण वीज वितरणात अडथळा ठरत आहे. भविष्यात अशा प्रकारच्या नैसर्गिक आपत्ती आणि तापमानातील बदलांचा सामना करण्यासाठी वीज निर्मिती क्षमता वाढवणे आणि ग्रीक नेटवर्क बळकट करणे प्रशासनासमोर मोठे आव्हान बनले आहे.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन महावितरणने वीज चोऱ्या रोखण्यासाठी आणि ग्रीडचे संतुलन राखण्यासाठी विशेष तांत्रिक पथके तैनात केली आहेत.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर लघु व मध्यम उद्योगांना वीज कपातीचा सामना करावा लागत असून उत्पादनावर आणि व्यावसायिक उलाढालीवर विपरीत परिणाम झाला आहे.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम होऊन ऐन सणासुदीच्या व उन्हाच्या दिवसांत वीज खंडित झाल्यामुळे नागरिकांना मनस्ताप सहन करावा लागत आहे.
शेतकरी
शेतकरी यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून, सिंचन पंप चालवण्यासाठी आवश्यक असणाऱ्या वेळेत वीज पुरवठा खंडित होत असल्याने पिकांना पाणी देणे अवघड झाले आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
राज्यात एल निनोच्या प्रभावामुळे निर्माण झालेले वीज संकट ही तात्पुरती समस्या नसून आगामी काळातील मोठ्या आव्हानाची चाहूल आहे. ऑक्टोबर महिन्यातच १८०० मेगावॉटपर्यंत वीजतूट निर्माण होणे आणि भारनियमनाची वेळ येणे हे प्रशासकीय नियोजनातील त्रुटी स्पष्ट करते. शहरी व ग्रामीण भागातील वीज वापरातील असमानता आणि औद्योगिक क्षेत्राला होणारा पुरवठा यादरम्यान समतोल राखणे गरजेचे आहे. केवळ तात्पुरती मलमपट्टी न करता सौर ऊर्जा आणि अक्षय ऊर्जेच्या प्रकल्पांना गती देऊन भविष्यातील वीज सुरक्षेची शाश्वती निर्माण करणे शासनाचे कर्तव्य ठरते.
