स्वतंत्र बातमी

महाराष्ट्रातील सांगली जिल्ह्यात आता गव्हाच्या एका नवीन वाणाने सर्वांचे लक्ष वेधून घेतले आहे. तासगाव तालुक्यातील अंजनी गावचे प्रयोगशील शेतकरी दत्तात्रय पाटील यांनी ‘कुदरत अन्नपूर्णा’ या देशी गव्हाच्या वाणाची यशस्वी लागवड करून कृषी क्षेत्रात एक नवी क्रांती घडवून आणली आहे. पारंपरिक पिकांच्या तुलनेत हे वाण अधिक उत्पादनक्षम असल्याचे सिद्ध होत असल्याने, परिसरातील शेतकऱ्यांमध्ये या पिकाबाबत मोठी उत्सुकता आणि नवी आशा निर्माण झाली आहे. कमी भांडवलात आणि नैसर्गिक संसाधनांचा वापर करून दर्जेदार उत्पन्न कसे मिळवता येते, याचा आदर्शच पाटील यांनी घालून दिला आहे.

या गव्हाच्या वाणाचे सर्वात आकर्षक आणि महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची अवाढव्य आणि भरघोस वाढणारी लोंबी. सामान्य गव्हाच्या लोंब्यांच्या तुलनेत या वाणाची लोंबी सुमारे एक फूट लांब असते. विशेष म्हणजे, या एकाच लोंबीमध्ये साधारणपणे एकशे पंचवीस ते दीडशे दाणे भरले जातात. या दाण्यांच्या संख्येमुळे उत्पादनात मोठी वाढ होते. योग्य हवामान आणि नियोजित मशागत मिळाल्यास एका एकरात सुमारे सत्तावीस ते बत्तीस क्विंटल इतके विक्रमी उत्पादन मिळणे शक्य असल्याचे कृषी तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे. दाण्यांचा आकार आणि वजनही चांगले असल्याने बाजारात या गव्हाला मोठी मागणी मिळण्याची चिन्हे आहेत.

पूर्वी सांगली आणि आसपासच्या भागात सरबती किंवा काळी कुसळ यांसारख्या पारंपरिक गव्हाच्या जातींची पेरणी केली जात असे. कालांतराने अधिक उत्पन्नाच्या आमिषाने शेतकऱ्यांनी संकरित बियाण्यांकडे आपला मोर्चा वळवला. मात्र, संकरित बियाण्यांचा सर्वात मोठा तोटा म्हणजे शेतकऱ्यांना दरवर्षी बाजारातून नवीन आणि महागडे बियाणे विकत घ्यावे लागते. याउलट, ‘कुदरत अन्नपूर्णा’ हा अस्सल देशी वाण असल्यामुळे शेतात तयार झालेले धान्यच पुढील हंगामासाठी बियाणे म्हणून वापरता येते. यामुळे शेतकऱ्यांची बियाण्यांवरील परकीयांवरील अवलंबित्व संपून त्यांच्या खिशावरील आर्थिक ताण मोठ्या प्रमाणात कमी झाला आहे.

खाद्य संस्कृतीचा विचार करता, हा गहू प्रसिद्ध खपली गव्हाप्रमाणेच अत्यंत चवदार आणि शरीरासाठी पौष्टिक मानला जातो. खपली गव्हाची मळणी केल्यानंतर त्याचे टरफल काढण्यासाठी गिरणीत नेऊन त्यावर अतिरिक्त प्रक्रिया करावी लागते, ज्यासाठी वेळ आणि पैसा दोन्ही खर्च होतात. मात्र, ‘कुदरत अन्नपूर्णा’ वाणाची मळणी केल्यानंतर थेट स्वच्छ गहू प्राप्त होतो, ज्यामुळे प्रक्रियेचा खर्च पूर्णपणे वाचतो. पेरणी करताना दोन ओळींमधील आणि दोन रोपांमधील शास्त्रीय अंतर राखणे, वेळेवर तण काढणे आणि सेंद्रिय खतांचे काटेकोर नियोजन केल्यास पिकाची गुणवत्ता अधिक सुधारते. हे पीक पूर्णपणे पक्व होण्यासाठी साधारणपणे एकशे तीस ते एकशे पन्नास दिवसांचा कालावधी लागतो.

दत्तात्रय पाटील यांच्या शेतातील या प्रयोगाची कीर्ती वाऱ्यासारखी पसरली असून, त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली सध्या अंजनी गावाच्या परिसरात सुमारे शंभर एकर क्षेत्रावर या गव्हाची लागवड करण्यात आली आहे. स्थानिक माती आणि हवामानाशी जुळवून घेण्याची या वाणाची क्षमता अफाट आहे. भरघोस उत्पादन, कमी खर्च आणि उत्तम आरोग्यदायी गुणधर्म यामुळे भविष्यात सांगली जिल्हा गव्हाच्या या नवीन वाणाचे केंद्र बनण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. पारंपरिक शेतीला फाटा देऊन आधुनिक तंत्रज्ञान आणि देशी वाणांचा मेळ घातल्यास शेती फायदेशीर ठरू शकते, हे या प्रयोगाने पुन्हा एकदा सिद्ध केले आहे.