अहमदाबाद येथे अदानी पोर्ट्स अँड स्पेशल इकॉनॉमिक झोन या कंपनीने भारतातील पहिली ‘आश्रय बंदर’ व्यवस्था अधिकृतपणे सुरू केली आहे. समुद्रातील आपत्कालीन परिस्थितीत अडकलेल्या जहाजांना सुरक्षित निवारा आणि तातडीची मदत उपलब्ध करून देण्याच्या उद्देशाने ही यंत्रणा उभारण्यात आली आहे. या नव्या सुविधेमुळे भारताच्या सागरी सुरक्षिततेत मोठी भर पडणार असून, संकटाच्या वेळी जहाजांना हक्काचा आधार मिळेल, असे कंपनीकडून स्पष्ट करण्यात आले आहे.
आंतरराष्ट्रीय सागरी संघटनेच्या व्याख्येनुसार, ‘आश्रय बंदर’ म्हणजे प्रतिकूल हवामान किंवा तांत्रिक बिघाडामुळे संकटात सापडलेल्या जहाजांना सुरक्षितपणे थांबता येईल असे निश्चित केलेले ठिकाण होय. अशा सुरक्षित ठिकाणी जहाजांची स्थिती स्थिर ठेवणे, मानवी जीवांचे संरक्षण करणे आणि संभाव्य पर्यावरणीय हानी रोखणे शक्य होते. जगातील अनेक प्रगत सागरी राष्ट्रांमध्ये अशी यंत्रणा कार्यान्वित असताना, भारतात प्रथमच अशा प्रकारे औपचारिकरित्या ही प्रणाली कार्यान्वित करण्यात आली आहे.
या विशेष उपक्रमांतर्गत देशाच्या दोन्ही किनारपट्ट्यांवरील दोन महत्त्वाच्या ठिकाणांची निवड करण्यात आली आहे. यात पश्चिम किनाऱ्यावर महाराष्ट्रातील रायगड जिल्ह्यातील दिघी बंदर आणि पूर्व किनाऱ्यावर ओडिशा राज्यातील गोपालपूर बंदर यांचा समावेश आहे. अरबी समुद्र आणि पर्शियन आखात मार्गावरून प्रवास करणाऱ्या जहाजांसाठी दिघी बंदर उपयुक्त ठरेल, तर बंगालचा उपसागर आणि मलक्का सामुद्रधुनीकडे जाणाऱ्या जहाजांसाठी गोपालपूर बंदर मदतीचा केंद्रबिंदू ठरणार आहे.
या नवीन व्यवस्थेमध्ये जहाज बचाव कार्य, समुद्रातील अवशेष हटविणे, अग्निशमन, प्रदूषण नियंत्रण आणि आपत्कालीन समन्वय अशा विविध उच्च दर्जाच्या सेवा पुरवल्या जाणार आहेत. स्मिट साल्वेज, रॉयल बोस्कालिस वेस्टमिन्स्टर आणि सागरी आपत्कालीन प्रतिसाद केंद्र यांच्या तांत्रिक सहकार्याने ही अद्ययावत यंत्रणा विकसित करण्यात आली आहे. या कामासाठी विशेष उपकरणे आणि प्रशिक्षित बचाव पथके चोवीस तास सज्ज ठेवण्यात आली आहेत.
अदानी पोर्ट्स अँड स्पेशल इकॉनॉमिक झोनचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी अश्विनी गुप्ता यांनी या संदर्भात माहिती देताना सांगितले की, या उपक्रमामुळे भारताची सागरी आपत्कालीन सज्जता अधिक सक्षम होईल. भारताला लाभलेली सुमारे अकरा हजार किलोमीटर लांबीची विस्तीर्ण किनारपट्टी आणि महत्त्वाचे आंतरराष्ट्रीय सागरी व्यापारी मार्ग विचारात घेता ही व्यवस्था अत्यंत मोलाची ठरणार आहे. या उपक्रमामुळे मानवी जीव, मालमत्ता आणि सागरी पर्यावरण संरक्षणाला मोठी मदत होईल, असेही त्यांनी आवर्जून नमूद केले.