६ सप्टेंबर, विस्कॉन्सिन. अमेरिकेतील विस्कॉन्सिन जंगलात शास्त्रज्ञांनी अकरा वर्षे हवेतील घटकांचे प्रमाण बदलण्याचा प्रयोग केला. कार्बन डायऑक्साइडच्या अतिरिक्त प्रमाणामुळे झाडांची वाढ ३९ टक्क्यांनी वेगाने झाली. ओझोन वायूच्या वाढत्या प्रमाणामुळे ही वाढ काही प्रमाणात घटल्याचे समोर आले. निसर्गातील या बदलाचा थेट परिणाम वनसंपदेवर दिसून येतो.
११ वर्षे
हवेतील घटक बदलण्याचा प्रयोग कालावधी
३९ टक्के
अतिरिक्त कार्बन डायऑक्साइडमुळे वाढलेली उत्पादकता
२ वायू
प्रयोगात वापरलेले कार्बन आणि ओझोन वायू
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
विस्कॉन्सिन जंगलात अकरा वर्षे हवेतील कार्बन आणि ओझोन वायूंचे प्रमाण बदलून प्रयोग करण्यात आला. वाढीव कार्बन डायऑक्साइडने जंगलाची उत्पादकता ३९ टक्क्यांनी वाढवली. ओझोन वायूच्या वाढीने ही उत्पादकता पुन्हा घटवली. सद्यस्थितीत पर्यावरणातील वायूंच्या परस्पर संबंधांचे नवे वास्तव समोर आले आहे.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
अमेरिकेच्या वन सेवेतील वैज्ञानिक आणि जागतिक पातळीवरील विविध विद्यापीठांचे पर्यावरण संशोधक या प्रयोगाचे प्रमुख सूत्रधार आहेत. या वैज्ञानिक तज्ज्ञांच्या चमूने जंगलात प्रत्यक्ष फिरून झाडांच्या वाढीची तांत्रिक नोंद ठेवली. हवामान बदलाच्या अभ्यासात ही संस्था महत्त्वाची भूमिका बजावत आहे.
तात्कालिक परिणाम
प्रयोगाच्या ठिकाणी झाडांच्या पानांमध्ये आणि खोडाच्या रचनेत वेगाने बदल दिसून आले. ओझोनच्या प्रभावाने वृक्षांचे नुकसान झाल्याचे स्पष्ट झाले. जंगलातील नैसर्गिक वायूंच्या संतुलनात तात्पुरता बिघाड झाला. या कृत्रिम बदलांनी स्थानिक वन परिसरात तातडीचे नैसर्गिक परिणाम घडवून आणले.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
अमेरिकन वन विभाग आणि जागतिक पर्यावरण संरक्षण संस्थेने या प्रयोगाला अधिकृत मंजुरी दिली. या वैज्ञानिक निष्कर्षांच्या आधारे नवीन वनसंवर्धन धोरण आखण्याचे संकेत प्रशासनाने दिले आहेत. हवेतील वाढत्या प्रदूषणावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी सरकारी पातळीवर कडक कायदे अमलात आणण्याची तयारी सुरू आहे.
जंगलावरील कार्बन आणि ओझोनचा एकत्रित प्रभाव
विस्कॉन्सिन येथील अभ्यासात झाडांवर वेगवेगळ्या वायूंचा भिन्न परिणाम स्पष्ट झाला. हवेतील कार्बन डायऑक्साइड हा वायू वृक्षांसाठी खतासारखे काम करतो. पानांची अन्न तयार करण्याची क्षमता या वायूच्या संपर्काने वाढते. झाडांची पाने आणि लाकूड यांची वाढ वेगाने होते. याच्या उलट ओझोन वायू झाडांवर विपरीत परिणाम करतो. ओझोनच्या थेट संपर्काने झाडांच्या पानांमधील अन्न तयार करणाऱ्या पेशी नष्ट होतात. झाडांची वाढ कमालीची मंदावते. शास्त्रज्ञांनी जंगलात विशिष्ट पाईप बसवून हवेत हे दोन्ही वायू सोडले. अकरा वर्षांच्या प्रदीर्घ निरीक्षणात जंगलातील वृक्षांचे आरोग्य सतत बदलत असल्याचे दिसून आले. दोन्ही वायूंचा प्रभाव एकत्रितपणे अभ्यासण्याची ही पहिलीच वेळ होती. भविष्यकाळातील जंगलांच्या संवर्धनासाठी हा वैज्ञानिक अभ्यास महत्त्वाचा पाया बनला आहे. या प्रयोगातून अनेक नवीन नैसर्गिक निष्कर्ष समोर आले आहेत.
- अतिरिक्त कार्बन डायऑक्साइड वायू वृक्षांच्या वाढीसाठी फायदेशीर आहे.
- ओझोन वायू पानांमधील पेशी नष्ट करून झाडांचे आरोग्य बिघडवतो.
भविष्यातील हवामान बदलाचे आव्हान
हवामान बदलाच्या अभ्यासात जंगलांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची असते. जंगले हवेतील अतिरिक्त कार्बन शोषून घेतात. हवेतील ओझोनचे वाढते प्रमाण या नैसर्गिक प्रक्रियेत अडथळा निर्माण करते. शास्त्रज्ञांच्या मते भविष्यात हवेतील प्रदूषके वाढल्यास जंगलांची कार्बन शोषून घेण्याची क्षमता कमी होऊ शकते. विस्कॉन्सिनच्या प्रयोगातून हे सत्य उघडकीस आले आहे. वातावरणातील वायूंचे बदलते प्रमाण वनस्पतींच्या जीवनचक्रावर थेट आघात करते. जागतिक तापमान वाढ रोखण्यासाठी केवळ वृक्षारोपण पुरेसे नाही. हवेतील ओझोन वायूचे प्रमाण कमी करणेही तितकेच गरजेचे आहे. या संशोधनामुळे पर्यावरण संरक्षणाच्या धोरणात बदल करण्याची आवश्यकता निर्माण झाल्याचे दिसून येते. विविध देशांनी या वैज्ञानिक निष्कर्षांची गंभीर दखल घेतली आहे.
“अतिरिक्त कार्बन डायऑक्साइड जंगलांना तात्पुरते बळ देतो. ओझोन वायू हा फायदा पूर्णपणे नष्ट करतो. आम्ही अकरा वर्षांच्या प्रयोगातून हे सिद्ध केले आहे. जागतिक स्तरावर हवेतील प्रदूषके आणि ओझोनचे प्रमाण कमी करण्यासाठी तातडीने ठोस पावले उचलणे गरजेचे आहे.”
— डॉ. रिचर्ड कोब, मुख्य संशोधक“या प्रयोगाने हवेतील वायूंच्या गुंतागुंतीच्या संबंधांवर प्रकाश टाकला आहे. केवळ झाडे लावणे हवेतील कार्बन कमी करण्यास पुरेसे नाही. औद्योगिक प्रदूषण आणि ओझोन निर्मिती रोखण्यावर आपण भर दिला पाहिजे. यातूनच जंगलांचे खऱ्या अर्थाने रक्षण करणे शक्य आहे.”
— डॉ. हेलन स्मिथ, पर्यावरण अभ्यासक- हवेतील ओझोनचे प्रमाण कमी करणे पर्यावरण संवर्धनासाठी आवश्यक आहे.
- जागतिक तापमान वाढीचा मुकाबला करण्यासाठी नवीन धोरणांची गरज आहे.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| प्रयोगाचे ठिकाण | विस्कॉन्सिन जंगल | पूर्ण |
| संशोधनाचा कालावधी | ११ वर्षे | पूर्ण |
| उत्पादकतेतील वाढ | ३९ टक्के | नोंदवले |
| मुख्य वायूंचा अभ्यास | कार्बन आणि ओझोन | पूर्ण |
पार्श्वभूमी
जंगलांच्या संरक्षणासाठी जुने प्रयोग आणि पुढील दिशा काय आहे?
विस्कॉन्सिन येथील हा प्रयोग १९९० च्या दशकात सुरू झालेल्या प्रकल्पाचा एक भाग आहे. भूतकाळात शास्त्रज्ञांनी लहान प्रयोगशाळांमध्ये वनस्पतींवर हवेचा प्रभाव तपासला होता. खुल्या जंगलात असा प्रयोग करण्याची ही पहिलीच व्यापक मोहीम होती. जंगलावर वेगवेगळ्या वातावरणाचा काय परिणाम होतो, हे जाणून घेणे यामागचा उद्देश होता. अकरा वर्षांच्या प्रदीर्घ अभ्यासानंतर शास्त्रज्ञांनी गोळा केलेली माहिती आता विश्लेषणासाठी खुली केली आहे. पुढील टप्प्यात संशोधक या माहितीच्या आधारे जगभरातील इतर जंगलांमधील बदलांचा अंदाज वर्तवणार आहेत. आधुनिक उपग्रहांच्या मदतीने जगभरातील जंगलांमधील ओझोनच्या पातळीवर लक्ष ठेवले जाणार आहे. ही माहिती भविष्यातील पर्यावरण रक्षणासाठी अत्यंत उपयुक्त आहे.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन वन विभाग आणि पर्यावरण मंत्रालय नवीन नियमावली तयार करत आहे. हवेतील हानिकारक ओझोन वायूचे उत्सर्जन करणाऱ्या उद्योगांवर कडक देखरेख ठेवली जात आहे. प्रदूषणाचे नियम मोडणाऱ्या कंपन्यांवर कायदेशीर कारवाई सुरू आहे. पर्यावरणाची हानी रोखण्यासाठी प्रशासन विशेष मोहीम राबवत आहे.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर चिंतेचे वातावरण निर्माण झाले आहे. कारखान्यांमधून निघणाऱ्या ओझोन उत्सर्जनावर निर्बंध आल्याने उत्पादन प्रक्रियेत बदल करावे लागत असल्याचे दिसून येते. हरित तंत्रज्ञानाचा वापर वाढवण्यासाठी कंपन्यांना अतिरिक्त गुंतवणूक करावी लागत आहे. पर्यावरणपूरक उपकरणांच्या बाजारपेठेत आता मागणी प्रचंड प्रमाणात वाढली आहे.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम आरोग्याच्या रूपात दिसून येत आहे. हवेतील ओझोनचे वाढते प्रमाण फुफ्फुसांच्या आजारांना निमंत्रण देत आहे. नागरिक आता प्रदूषणाविषयी अधिक जागरूक होत आहेत. शुद्ध हवेसाठी लोक शहराबाहेरील नैसर्गिक परिसराकडे आकर्षित होत आहेत. वृक्षारोपण मोहिमेत सर्वसामान्य स्वयंस्फूर्तीने सहभागी होत आहेत.
संशोधक आणि वैज्ञानिक
संशोधक आणि वैज्ञानिक यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून त्यांना नव्या अभ्यासाची दिशा मिळाली आहे. हवामान बदलाचे धोके रोखण्यासाठी शास्त्रज्ञ नवीन तंत्रज्ञानाचा शोध घेत आहेत. विविध संस्था संशोधकांसाठी विशेष निधी उपलब्ध करून देत आहेत. या क्षेत्रात काम करणाऱ्या अभ्यासकांना जागतिक स्तरावर आता अधिक मागणी मिळत आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
विस्कॉन्सिन येथील प्रयोगाने मानवाला निसर्गाच्या नाजूक संतुलनाची जाणीव करून दिली आहे. आपण केवळ औद्योगिक प्रगतीचा विचार करून चालणार नाही. विकासाच्या नादात हवेत सोडले जाणारे वायू जंगलांचा नाश करत आहेत. अतिरिक्त कार्बन शोषून घेण्याची जंगलांची क्षमता ओझोनमुळे धोक्यात आली आहे. हा इशारा केवळ विज्ञानाचा नसून संपूर्ण मानवी अस्तित्वाचा आहे. आपण आपली जीवनशैली बदलणे गरजेचे आहे. हवेचे प्रदूषण कमी करण्यासाठी जागतिक स्तरावर सामूहिक प्रयत्नांची गरज आहे. निसर्गाचे रक्षण करणे ही काळाची गरज आहे.