स्वतंत्र बातमी

सह्याद्रीच्या हिरव्यागार डोंगररांगांतून उगम पावणारी कोयना नदी ही महाराष्ट्राच्या निसर्गसौंदर्याची आणि जीवनदायी शक्तीची एक सुंदर ओळख आहे. सातारा जिल्ह्यातील महाबळेश्वरच्या परिसरात, ढगांच्या कुशीत आणि दाट जंगलांच्या सान्निध्यात तिचा जन्म होतो. सुरुवातीला एखाद्या लहानशा झऱ्यासारखी शांतपणे वाहणारी कोयना, पुढे पुढे आपल्या प्रवाहात ताकद आणि वेग घेते. तिच्या काठांवर उभे असलेले डोंगर, झाडे आणि धुके यामुळे तिचा प्रवास एखाद्या चित्रकाराच्या कॅनव्हाससारखा भासतो.

कोयना नदी पुढे कराड येथे कृष्णा नदीला मिळते आणि या संगमाला ‘प्रिती संगम’ असे प्रेमळ नाव दिले गेले आहे. या संगमाचे दृश्य अत्यंत मनोहारी असून, दोन नद्यांचे पाणी एकमेकांत मिसळताना जणू दोन जीवनधारा एकरूप होत असल्याचा अनुभव येतो. कोयना आणि कृष्णा यांचा हा संगम केवळ भौगोलिक नाही, तर सांस्कृतिक आणि भावनिक नातेही सांगणारा आहे.

कोयनेच्या प्रवाहावर उभारलेले धरण हे केवळ एक जलसाठा नसून महाराष्ट्राच्या प्रगतीचा आधारस्तंभ ठरले आहे. सातारा जिल्ह्यातील कोयनानगर येथे वसलेले हे भव्य धरण १९६० च्या दशकात उभारण्यात आले. सुमारे एकशे तीन मीटर उंच आणि आठशे मीटर लांबीचे हे धरण पाहताना मानवी बुद्धिमत्ता आणि निसर्ग यांचा सुंदर संगम जाणवतो. या धरणामुळे निर्माण झालेला ‘शिवसागर’ जलाशय परिसरातील जीवनाला नवचैतन्य देतो.

कोयना जलविद्युत प्रकल्प हा महाराष्ट्रातील सर्वात मोठा जलविद्युत प्रकल्प मानला जातो. या प्रकल्पाची उभारणी टप्प्याटप्प्याने करण्यात आली. १९६२ साली पहिला टप्पा सुरू झाला आणि पुढे १९६५, १९७२ आणि नंतर २०१० नंतरचा टप्पा पूर्ण झाला. या सर्व टप्प्यांतून प्रकल्पाची एकूण क्षमता सुमारे एक हजार नऊशे साठ मेगावॅटपर्यंत पोहोचली आहे.

या प्रकल्पाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची ‘पंप साठवण’ पद्धती. या पद्धतीत कमी वीज मागणीच्या वेळी पाणी वरच्या जलाशयात उचलले जाते आणि जेव्हा वीजेची गरज वाढते तेव्हा हेच पाणी खाली सोडून वीज निर्मिती केली जाते. सह्याद्रीच्या डोंगरांमध्ये खोदलेल्या बोगद्यांमधून पाणी प्रवाहित करून भूमिगत केंद्रात वीज तयार केली जाते. ही संपूर्ण प्रक्रिया अत्यंत कुशलतेने आणि वैज्ञानिक पद्धतीने पार पाडली जाते.

कोयना धरण आणि जलविद्युत प्रकल्पामुळे महाराष्ट्राला अनेक प्रकारचे फायदे झाले आहेत. राज्यातील वीजपुरवठा मोठ्या प्रमाणावर या प्रकल्पावर अवलंबून आहे. तसेच शेती आणि उद्योगाला या प्रकल्पामुळे पाणी उपलब्ध झाले आहे.  

कोयना नदीचा परिसर जैवविविधतेने समृद्ध आहे. कोयना अभयारण्यात अनेक प्रकारचे प्राणी, पक्षी आणि वनस्पती आढळतात. येथे वाघ, बिबट्या, अस्वल यांसारखे वन्यप्राणी तसेच विविध पक्ष्यांच्या प्रजाती पाहायला मिळतात. पावसाळ्यात हा परिसर अधिकच मोहक बनतो. कोसळणारा पाऊस, धबधबे आणि हिरवाईने नटलेली भूमी पाहताना मन हरखून जाते. या साऱ्यामुळे कोयना नदी आणि तिचा परिसर पर्यटकांसाठी एक आकर्षण ठरतो.

अशा या कोयना नदीकडे पाहताना तिच्या प्रवाहात केवळ पाणीच वाहत नाही, तर इतिहास, संस्कृती आणि निसर्गाचे सौंदर्यही वाहते आहे असे वाटते. ती शांतपणे आपले कार्य करत राहते—शेतीला पाणी देणे, वीज निर्माण करणे आणि निसर्गाचा समतोल राखणे. म्हणूनच कोयना नदी ही सह्याद्रीच्या कुशीतली एक अमूल्य देणगी आहे, जी आपल्याला जीवन, सौंदर्य आणि समृद्धीचा संदेश देत राहते.