स्वतंत्र बातमी

सह्याद्रीच्या कड्याकपारींत जेव्हा पावसाचे नर्तन सुरू होते, तेव्हा डोंगरदऱ्यांतून एक वेगळीच सृष्टी आकाराला येते. पाषाणातून झरे फुटतात आणि झाडांच्या पानांवरून ओघळणारे थेंब उतारावरून धावू लागतात. याच जलधारांतून जन्म होतो तो कोकणातील नद्यांचा. रत्नागिरीच्या कुशीतून वाहणारी अशीच एक लाघवी नदी म्हणजे ‘मुचकुंदी’. या नावाचा उच्चार करताच ओल्या मातीचा सुगंध आणि हिरव्या रानावनांचा स्पर्श जाणवतो.

मुचकुंदीचा प्रवास सह्याद्रीच्या घनदाट जंगलातून एका चिमुकल्या ओढ्याच्या रूपाने सुरू होतो. दगडांवरून उड्या मारत आणि झाडांच्या सावलीत लपत जाणारी ही नदी पावसाच्या संगतीने रौद्र पण देखणे रूप धारण करते. रत्नागिरी तालुक्यातील पूर्णगड खाडीला मिळण्यापूर्वी ती पश्चिमेकडे झेपावते. तिचा प्रवाहमार्ग तसा लहान, पण या प्रवासात तिने अगणित गावांची तहान भागवली आहे.

इतिहासाच्या पाऊलखुणाही या नदीच्या काठावर विखुरलेल्या आहेत. मुचकुंदीच्या मुखाशी पन्नास मीटर उंचीवर उभा असलेला ‘पूर्णगड’ आजही तिच्या गतवैभवाची साक्ष देतो. आदिलशाही काळापासून या नदीच्या खाडीतून साटवलीमार्गे कोल्हापूरपर्यंत मोठा व्यापार चालत असे. अठराशे एकोणीसच्या सुमारास पूर्णगड हे एक गजबजलेले बंदर होते. माल वाहणाऱ्या होड्या, कोळ्यांची लगबग आणि घाटावरून उतरणारे व्यापारी यांच्यासाठी मुचकुंदी ही केवळ नदी नव्हती, तर एक समृद्ध ‘जीवनमार्ग’ होती.

मुचकुंदीचे खरे सौंदर्य तिच्या खाडीत एकवटले आहे. जिथे नदीचे गोडे पाणी आणि समुद्राचे खारे पाणी मिळते, तिथे निसर्गाची एक वेगळीच किमया पाहायला मिळते. काठावरची घनदाट खारफुटी आणि त्या विळख्यात जगणारे मासे, खेकडे, कालवे ही या परिसंस्थेची खरी संपत्ती आहे. पावसाळ्यात जेव्हा नदी दुथडी भरून वाहते, तेव्हा ती एखाद्या वनदेवतेसारखी भासते.

आज काळ बदलला असला तरी मुचकुंदीचे पाणी बदललेले नाही. आजही ती त्याच जोमाने सह्याद्रीतून येते आणि अरबी समुद्रात विसावते. पहाटे मासेमारीसाठी निघणारा कोळी असो वा शेतात पाणी सोडणारा शेतकरी, मुचकुंदी प्रत्येकाच्या जगण्याच्या धाग्यात गुंफलेली आहे. ती कधी थकत नाही की थांबत नाही; तिचे हे निरंतर वाहणे म्हणजेच कोकणाचा चिरंतन श्वास आहे.