लहान मुलांच्या बौद्धिक विकासाच्या रक्षणासाठी नॉर्वे सरकारने एक महत्वाचे पाऊल उचलले आहे. देशातील सर्व प्राथमिक शाळांमध्ये जनरेटिव्ह कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआय) साधनांच्या वापरावर पूर्णपणे बंदी घालण्यात आली आहे. मुलांची कल्पकता आणि स्वयंस्फूर्त विचारक्षमता जपण्यासाठी शाळांमध्ये पुन्हा पारंपारिक शिक्षण पद्धतीला प्राधान्य दिले जाणार आहे.
ओस्लोतून अधिकृत आदेश
नॉर्वेची राजधानी ओस्लो येथून शिक्षण मंत्रालयाने अधिकृत पत्रक काढून या नव्या नियमाची घोषणा केली आहे. शिक्षण मंत्री कारी नेसा नोर्डटुन यांनी या निर्णयामागील सरकारची भूमिका स्पष्ट केली आहे.
— कारी नेसा नोर्डटुन, शिक्षण मंत्री, नॉर्वे
बंदीमागील कारणे
या निर्णयाच्या मुळाशी लहान मुलांच्या मानसिक आणि बौद्धिक विकासाची तीव्र चिंता आहे. सर्वेक्षणात समोर आले की प्राथमिक शाळेतील विद्यार्थी गृहपाठ आणि निबंध लिहिण्यासाठी एआय साधनांचा सर्रास वापर करत होते.
- धोका मुलांची स्वतःची कल्पकता व तर्कसंगत विचारक्षमता कमी होत होती
- धोका ओस्लोसह प्रमुख शहरांतील शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांच्या गुणवत्तेत घसरण नोंदवली
- काळजी तंत्रज्ञानाचा अतिवापर स्वयंस्फूर्त शिक्षण प्रक्रियेला संथ करत असल्याचा निष्कर्ष तज्ज्ञांनी काढला
- काळजी प्राथमिक स्तरावरच एआयवर अवलंबित्व निर्माण होण्याचा धोका
शिक्षक व पालकांचे स्वागत; धोरणातील बदल
नॉर्वेच्या राष्ट्रीय शिक्षक संघटना आणि पालक परिषदेने या निर्णयाचे उत्स्फूर्त स्वागत केले आहे. शिक्षण अभ्यासकांच्या मते प्राथमिक शाळांच्या वर्गखोल्या तंत्रज्ञानाच्या प्रयोगाचे मैदान बनू नयेत.
या बंदीसोबतच नॉर्वे सरकार संपूर्ण डिजिटल शिक्षण धोरणात सुधारणा करणार आहे. कोणते तंत्रज्ञान कोणत्या वयोगटासाठी योग्य, याची नवी नियमावली तयार होत आहे. केवळ नॉर्वेच नाही तर युरोपमधील इतर देशही या निर्णयाचे अनुकरण करण्याचा विचार करत असल्याचे सांगितले जाते.
- सकारात्मक शिक्षकांना वर्गात प्रत्यक्ष सरावावर अधिक लक्ष केंद्रित करता येणार
- सकारात्मक पुस्तके व प्रत्यक्ष संवादाचे महत्त्व पुन्हा अधोरेखित होणार
- नियोजित प्राथमिक स्तरासाठी नवी डिजिटल नियमावली तयार केली जात आहे
- नियोजित युरोपमधील इतर देशांकडूनही अशाच धोरणाची शक्यता
जनरेटिव्ह कृत्रिम बुद्धिमत्ता म्हणजे असे संगणकीय प्रणाली जी मजकूर, चित्रे, संगीत किंवा इतर माहिती स्वयंचलितपणे तयार करू शकतात. चॅटजिपिटी , जेमिनी यांसारखी साधने या प्रकारात मोडतात. वापरकर्त्याने प्रश्न विचारल्यावर ही यंत्रणा क्षणार्धात उत्तर लिहून देते. शालेय मुले गृहपाठ व निबंध लिहिण्यासाठी याचा वापर करू लागल्याने स्वतःच्या लेखन व विचार कौशल्यांचा सराव कमी होतो, असे शिक्षण तज्ज्ञांचे मत आहे.
नॉर्वेचा हा निर्णय केवळ तांत्रिक बंदी नाही, तर तो एक महत्त्वाचा सामाजिक संदेश आहे. जागतिक स्तरावर एआय तंत्रज्ञान वेगाने विस्तारत असताना, लहान मुलांच्या मूलभूत विकासाला प्राधान्य देणे हे धाडसाचे पाऊल आहे. भारतासह अनेक देशांनी यातून बोध घेण्याची गरज आहे, कारण आपल्याकडेही शालेय वर्गांमध्ये एआय साधनांचा अनिर्बंध वापर वाढत आहे. मुलांची कल्पकता, चिकित्सक विचार आणि स्वयंप्रयत्नाची सवय — या गोष्टी कोणतेही तंत्रज्ञान देऊ शकत नाही; त्या अनुभवातूनच घडतात.