धरणांमध्ये आठ टक्के साठा

जून महिन्याचे वीसहून अधिक दिवस उलटूनही मुख्य पाऊस सक्रिय न झाल्याने मुंबईला पाणीपुरवठा करणाऱ्या सात प्रमुख धरणांमधील एकत्रित जलसाठा अवघ्या ८.६८ टक्क्यांवर आला आहे. उर्ध्व वैतरणा धरणाचा सर्वसाधारण साठा शून्यावर आल्याने महानगरपालिकेने राखीव कोट्यातील पाणी वापरण्यास सुरुवात केली असून, धरण क्षेत्रात तातडीने पाऊस न झाल्यास संपूर्ण मुंबईत कडक पाणी कपात अटळ आहे.

८.६८%

सात धरणांमधील एकत्रित जलसाठा

२५%

गतवर्षी याच कालावधीतील साठा

०%

उर्ध्व वैतरणा — सर्वसाधारण उपयुक्त साठा

४,००० दशलक्ष लिटर

मुंबईची दैनंदिन पाण्याची मागणी

सात धरणे — साठा नीचांकी पातळीवर

मुंबईकरांची तहान भागवणाऱ्या उर्ध्व वैतरणा, मोडकसागर, तानसा, मध्य वैतरणा, भातसा, विहार आणि तुलसी या सात धरणांमधील एकत्रित साठा गेल्या काही वर्षांतील नीचांकी पातळीवर आला आहे. गतवर्षी याच कालावधीत साठा पंचवीस टक्क्यांपर्यंत होता; यंदा तो अवघ्या ८.६८ टक्क्यांवर घसरला आहे. एल निनोच्या प्रभावामुळे जून महिन्यात पाऊस लांबल्याने ही परिस्थिती निर्माण झाली आहे.

उर्ध्व वैतरणा सर्वसाधारण उपयुक्त साठा शून्य; राखीव कोटा वापर सुरू
मोडकसागर, तानसा, भातसा साठा वेगाने घसरत आहे
विहार, तुलसी शहरांतर्गत लहान धरणे; साठा मर्यादित

राखीव कोटा आणि नियोजनाची कोंडी

उर्ध्व वैतरणा धरणातील सर्वसाधारण उपयुक्त जलसाठा पूर्णपणे संपल्यानंतर महानगरपालिकेने राज्य शासनाची विशेष मंजुरी मिळवून राखीव कोट्यातील पाणी वापरणे सुरू केले आहे. यामुळे सध्या तरी दैनंदिन पाणीपुरवठा पूर्ववत ठेवता येत आहे. मात्र मुंबईची दरदिवशी सुमारे चार हजार दशलक्ष लिटर पाण्याची मागणी आणि वाढत्या उन्हामुळे होणारे बाष्पीभवन लक्षात घेता हा राखीव साठाही किती दिवस पुरेल हे सांगणे कठीण आहे.

“धरण क्षेत्रात तात्काळ समाधानकारक पाऊस न झाल्यास महानगरपालिकेला संपूर्ण शहरात अधिकृतपणे कडक पाणी कपात लागू करण्याशिवाय दुसरा कोणताही पर्याय उरणार नाही.”
— मुंबई महानगरपालिका, जल अभियंता विभाग

नागरिकांसाठी तातडीचे आवाहन

महानगरपालिकेच्या पाणीपुरवठा विभागाने सर्व सोसायट्या, व्यावसायिक प्रतिष्ठाने व नागरिकांना पाणी जपून वापरण्याचे कडक आवाहन केले आहे. हवामान विभागाने पुढील काही दिवसांत धरण परिसरात पाऊस सक्रिय होण्याचा अंदाज दिला असला, तरी प्रत्यक्षात धरणांची पातळी वाढेपर्यंत काटकसर अनिवार्य आहे.

बंदी गाड्या धुणे, अंगण स्वच्छता व बगीच्यांसाठी पिण्याच्या पाण्याचा वापर नको
सोसायट्या टाक्यांमधील पाण्याचे नियमन व गळती तात्काळ दुरुस्त करावी
IMD अंदाज पुढील काही दिवसांत धरण परिसरात पाऊस सक्रिय होण्याची शक्यता

हे माहीत आहे का?

मुंबईच्या धरणांमधील ‘राखीव कोटा’ म्हणजे काय?

मुंबईच्या धरणांमध्ये दोन प्रकारचा जलसाठा असतो — सर्वसाधारण उपयुक्त साठा आणि राखीव (डेड स्टोरेज) कोटा. सर्वसाधारण साठा संपल्यावर सामान्यतः धरणातून पाणी उचलणे बंद केले जाते. मात्र आपत्कालीन परिस्थितीत राज्य शासनाच्या विशेष परवानगीने तळाशी असलेला राखीव कोटा वापरता येतो. हा साठा वापरणे हे अत्यंत गंभीर जलसंकटाचे लक्षण मानले जाते, कारण यानंतर मात्र पाऊस पडल्याशिवाय पुरवठा सुरू ठेवण्यास पर्याय नसतो.

संपादकीय दृष्टिकोन

मुंबईचे जलसंकट — निसर्गाचा फटका की नियोजनाचा अभाव?

एल निनोमुळे पाऊस लांबला हे खरे; परंतु मुंबईच्या जलसंकटाला केवळ निसर्गाला दोष देणे पुरेसे नाही. दरवर्षी पाऊस लांबण्याची शक्यता गृहीत धरून राखीव साठ्याचे नियोजन होणे आवश्यक आहे. चार हजार दशलक्ष लिटर दैनंदिन मागणी आणि त्यातील अनुमानित पंधरा ते वीस टक्के गळती लक्षात घेता, गळती कमी केल्यास दररोज शेकडो दशलक्ष लिटर पाणी वाचवता येईल. उर्ध्व वैतरणाचा राखीव कोटा आता वापरावा लागत आहे — हे संकट आत्ता गहिरे दिसत असले, तरी पुढे जलसंधारण व लिकेज ऑडिटशिवाय दरवर्षी हीच परिस्थिती पुनरावृत्त होण्याचा धोका आहे.