किमान वेतनावर न्यायालयाचा निर्णय
दि. 16दि. 16 । ऑगस्ट । 2026
मुंबई महानगरपालिकेच्या आरोग्य स्वयंसेवकांना किमान वेतन मिळण्याचा कायदेशीर अधिकार असल्याचा निर्णय मुंबई उच्च न्यायालयाने दिला आहे. महानगरपालिकेने सहाय्यक कामगार आयुक्तांच्या ७ सप्टेंबर २०२० रोजीच्या आदेशाविरोधात दाखल केलेल्या सर्व याचिका उच्च न्यायालयाने फेटाळून लावल्या.
३८ वर्षे
सुरू असणारा आरोग्य उपक्रम
५ तास
रोजच्या कामाची ठराविक वेळ
१४ हजार रुपये
सध्या मिळणारे मासिक मानधन
१९४८
किमान वेतन कायदा वर्ष
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
उच्च न्यायालयाने महानगरपालिकेच्या याचिका फेटाळून समुदाय आरोग्य स्वयंसेवकांना ‘किमान वेतन कायदा, १९४८’ अंतर्गत किमान वेतन देण्याचा सहाय्यक कामगार आयुक्तांचा आदेश कायम ठेवला.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
न्यायमूर्ती संदीप मारणे (उच्च न्यायालय), बृहन्मुंबई महानगरपालिका प्रशासन, सहाय्यक कामगार आयुक्त आणि समुदाय आरोग्य स्वयंसेवक.
तात्कालिक परिणाम
महानगरपालिकेला स्वयंसेवकांच्या अधिसूचित किमान वेतन आणि मिळालेले मानधन यातील फरकाची रक्कम थकबाकी स्वरूपात द्यावी लागेल.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
उच्च न्यायालयाने कामगार आयुक्तांचा ७ सप्टेंबर २०२० चा निर्णय वैध ठरवत पालिका प्रशासनाचा ‘केवळ स्वयंसेवक’ असल्याचा दावा फेटाळला.
कामाचे स्वरूप आणि कायदेशीर चौकट
समुदाय आरोग्य स्वयंसेवक वैद्यकीय कर्मचाऱ्यांच्या सूचनांनुसार झोपडपट्ट्यांमध्ये थेट आरोग्य सेवा पोहोचवतात.
- ठराविक तास उपस्थिती आणि नियंत्रण असल्यामुळे मालक-कर्मचारी संबंध स्पष्ट होतात.
- मानधन हा शब्द वापरल्याने किमान वेतन कायद्यातील हक्क नाकारता येत नाही.
कायमस्वरूपी सेवा हक्क नसून केवळ किमान वेतनाचा प्रश्न
मुंबई शहरातील आरोग्य यंत्रणेचा कणा म्हणून ओळखले जाणारे समुदाय आरोग्य स्वयंसेवक मागील ३८ वर्षांपासून कार्यरत आहेत. महानगरपालिकेने त्यांना केवळ स्वयंसेवक मानून निश्चित मानधनावर ठेवले होते. याविरोधात कामगार आयुक्तांकडे याचिका दाखल झाली होती. कामगार आयुक्तांनी ७ सप्टेंबर २०२० रोजी स्वयंसेवकांच्या बाजूने निर्णय दिला होता. पालिकेने या निर्णयाला उच्च न्यायालयात आव्हान दिले. न्यायमूर्ती संदीप मारणे यांच्या एकलपीठाने स्पष्ट केले, हा निर्णय स्वयंसेवकांना कायमस्वरूपी नोकरीत सामावून घेण्यासाठी नाही. कंत्राटी कामगारांना किमान वेतन देणारी पालिका स्वतःच्या आरोग्य स्वयंसेवकांना तो हक्क नाकारू शकत नाही.
“समुदाय आरोग्य स्वयंसेवक ठरवून दिलेली कर्तव्ये मोबदल्यासाठी पार पाडतात. त्यामुळे त्यांना कामाच्या तासांनुसार अधिसूचित किमान वेतन मिळायलाच हवे.”
— न्यायमूर्ती संदीप मारणे, मुंबई उच्च न्यायालय- कंत्राटी कामगारांप्रमाणेच स्वयंसेवकांना समान कायदेशीर रक्षण आवश्यक.
- फरकाची रक्कम देण्याचे कामगार आयुक्तांचे आदेश उच्च न्यायालयाकडून कायम.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| प्राधिकरण | मुंबई उच्च न्यायालय | आदेश जारी |
| कायदा | किमान वेतन कायदा १९४८ | लागू |
| आरोग्य स्वयंसेवक | बीएमसी संलग्न CHV | पात्र |
| कामगार आयुक्त आदेश | ७ सप्टेंबर २०२० | कायम |
पार्श्वभूमी
समुदाय आरोग्य स्वयंसेवकांचा लढा आणि ऐतिहासिक आदेश
मुंबईतील आरोग्य सेवा तळागाळातील नागरिकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी महापालिकेने ३८ वर्षांपूर्वी हा उपक्रम सुरू केला. हे स्वयंसेवक झोपडपट्ट्यांमध्ये फिरून सरकारी आरोग्य योजना राबवतात. पालिका त्यांना दरमहा १४ हजार रुपये मानधन देत होती. कामाचे तास आणि स्वरूप पाहता हे मानधन कमी असल्याचे सांगत स्वयंसेवकांनी सहाय्यक कामगार आयुक्तांकडे धाव घेतली. सहाय्यक कामगार आयुक्तांनी ७ सप्टेंबर २०२० रोजी स्वयंसेवकांच्या बाजूने निकाल दिला. या निर्णयानुसार किमान वेतन आणि मानधनातील फरकाची रक्कम देण्याचे आदेश दिले गेले. महापालिकेने या आदेशाला उच्च न्यायालयात आव्हान दिले. उच्च न्यायालयाने महापालिकेचा युक्तिवाद फेटाळून कामगार आयुक्तांचा आदेश कायम ठेवला.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन बृहन्मुंबई महानगरपालिकेला आरोग्य विभागाचे बजेट आणि वेतन धोरण सुधारणे भाग पडेल. कामगार कायद्यांचे पालन करणे स्थानिक प्रशासनासाठी बंधनकारक बनले आहे.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर आरोग्य सेवा क्षेत्रातील कंत्राटी व मानधनावरील कर्मचाऱ्यांच्या वेतनाबाबत नवीन मानके तयार होतील. विविध संस्थांवरील कायदेशीर जबाबदारी वाढेल.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्य जनतेच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट सकारात्मक परिणाम दिसेल. आरोग्य स्वयंसेवकांचे जीवनमान सुधारल्याने झोपडपट्टी भागातील सार्वजनिक आरोग्य सेवा अधिक सक्षम व तत्पर होईल.
आरोग्य स्वयंसेवक वर्ग
समुदाय आरोग्य स्वयंसेवक यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून अनेक वर्षांच्या कायदेशीर लढ्याला यश मिळाले आहे. आर्थिक सुरक्षितता आणि कामाचे योग्य मोल मिळाल्याने या कर्मचाऱ्यांमध्ये समाधानाचे वातावरण आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
मुंबई उच्च न्यायालयाने समुदाय आरोग्य स्वयंसेवकांच्या बाजूने दिलेला निकाल हा सामाजिक न्यायाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वपूर्ण आहे. शहराच्या आरोग्य यंत्रणेत महत्त्वाचे योगदान देणाऱ्या घटकाला ‘स्वयंसेवक’ हे नाव देऊन किमान वेतनापासून वंचित ठेवणे अयोग्य होते. महापालिका प्रशासनाने या कर्मचाऱ्यांच्या श्रमाचा विचार करून उच्च न्यायालयाच्या आदेशाची तातडीने अंमलबजावणी करणे गरजेचे आहे. केवळ मानधन देऊन पूर्ण वेळेचे काम करून घेणे हा कामगार तत्त्वांचा अवमान ठरतो. उच्च न्यायालयाच्या या निर्णयामुळे राज्यातील इतर स्थानिक स्वराज्य संस्थांमधील कंत्राटी व मानधनावरील कर्मचाऱ्यांनाही आपल्या हक्कांची जाणीव होईल. प्रशासनाने न्यायालयीन लढाई ताणण्याऐवजी आरोग्य कर्मचाऱ्यांना सन्मानजनक वेतन देऊन त्यांचे मनोबल वाढवण्यावर भर दिला पाहिजे.