महाराष्ट्र शासन-CIIL करार: ज्ञानग्रंथांचे मराठीत भाषांतर
दि. 03दि. 05 । सप्टेंबर । 2026
मुंबईत आज २ सप्टेंबर (बुधवार) रोजी महाराष्ट्र शासन आणि केंद्रीय भारतीय भाषा संस्था (CIIL) यांच्यात महत्त्वाचा करार झाला. या करारानुसार उच्च शिक्षणातील ग्रंथांचे मराठीत भाषांतर केले जाणार आहे. ज्ञानभाषा म्हणून मराठीचा विकास करणे हा या उपक्रमाचा मुख्य उद्देश आहे.
१
करार | महाराष्ट्र शासन आणि सीआयआयएल दरम्यान
२
संस्था | भागीदारीत समाविष्ट
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ तसेच राष्ट्रीय भाषांतर मिशन (NTM) यांच्यात ज्ञानग्रंथांच्या अनुवादासाठी सहकार्य करार झाला. उच्च शिक्षणातील दर्जेदार पुस्तके मराठी भाषेत उपलब्ध करून दिली जाणार आहेत. शैक्षणिक क्षेत्रात प्रादेशिक भाषेचा वापर वाढवणे हा मुख्य हेतू आहे.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
केंद्रीय भारतीय भाषा संस्थेचे (CIIL) संचालक आणि महाराष्ट्र राज्य साहित्य संस्कृती मंडळाचे अध्यक्ष या उपक्रमात प्रमुख भूमिकेत आहेत. राष्ट्रीय भाषांतर मिशनचे तज्ज्ञ अनुवादक या प्रकल्पाचे समन्वयक आहेत. शैक्षणिक क्षेत्रातील तज्ज्ञ लेखक पुस्तकांच्या निवडीचे काम पाहतात.
तात्कालिक परिणाम
विद्यापीठ स्तरावरील विद्यार्थ्यांना मराठी माध्यमात अभ्यास साहित्य मिळण्याचा मार्ग मोकळा झाला. विज्ञान, समाजशास्त्र, वाणिज्य शाखेच्या इंग्रजी ग्रंथांचे मराठी भाषांतर तात्काळ सुरू करण्यात आले. मराठी भाषेचा वापर उच्च शिक्षणामध्ये सुलभ बनवण्याची प्रक्रिया सुरू झाली.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
महाराष्ट्र शासनाने मराठी भाषा विकासासाठी निधी आणि प्रशासकीय मान्यता दिली. केंद्रीय शिक्षण मंत्रालयाच्या अखत्यारीतील सीआयआयएल संस्था तांत्रिक आणि शैक्षणिक सहकार्य पुरवत आहे. दोन्ही संस्थांच्या संयुक्त समितीद्वारे या भाषांतर प्रकल्पाचे संनियंत्रण केले जाते.
उच्च दर्जाच्या ज्ञानग्रंथांचे मराठीत भाषांतर
महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळाने राष्ट्रीय भाषांतर मिशनसोबत भागीदारी केली आहे. या प्रकल्पांतर्गत विज्ञान, मानव्यविद्या आणि सामाजिक शास्त्रांमधील ग्रंथांचा मराठीत अनुवाद केला जाणार आहे. विद्यार्थ्यांना इंग्रजी भाषेतील कठीण संकल्पना मराठीत सोप्या पद्धतीने समजणे सुलभ होते. राज्यातील सर्व विद्यापीठांमध्ये हे अनुवादित ग्रंथ संदर्भ साहित्य म्हणून वापरले जाणार आहेत. स्थानिक भाषेत शिक्षण देण्याच्या धोरणाला या भागीदारीने बळकटी मिळाली आहे. दर्जेदार अनुवादासाठी भाषा तज्ज्ञांचे विशेष मंडळ कार्यरत आहे.
- उच्च शिक्षणातील पदवी आणि पदव्युत्तर अभ्यासक्रमाच्या पुस्तकांचे भाषांतर केले जाणार आहे.
- मूळ संकल्पनांचा अचूक अर्थ मराठी भाषेत स्पष्ट करण्यावर भर दिला जाणार आहे.
तांत्रिक आणि शैक्षणिक सहकार्य करार
म्हैसूर येथील केंद्रीय भारतीय भाषा संस्था या भाषांतर कामात तंत्रज्ञान आणि तज्ज्ञ मनुष्यबळ पुरवणार आहे. राष्ट्रीय भाषांतर मिशनकडे उपलब्ध असलेल्या सर्व संसाधनांचा वापर महाराष्ट्रातील प्रकल्पासाठी केला जाणार आहे. संगणकीय अनुवाद साधनांचा वापर करून कामाचा वेग वाढवला जात आहे. भाषांतरित पुस्तकांचे पुनरावलोकन शिक्षण क्षेत्रातील नामवंत प्राध्यापकांकडून केले जाणार आहे. दर्जेदार मुद्रण आणि वितरण वेळेत पूर्ण करण्याचे उद्दिष्ट निश्चित करण्यात आले आहे. या उपक्रमातून मराठी भाषेचा ज्ञानकोश समृद्ध करण्याचे नियोजन आहे.
“उच्च शिक्षणात मराठीचा वापर वाढवणे आमचे ध्येय आहे. सीआयआयएल संस्थेसोबतच्या करारातून विद्यार्थ्यांना दर्जेदार अनुवादित पुस्तके वेळेत मिळणार आहेत.”
— सदानंद मोरे, अध्यक्ष, महाराष्ट्र राज्य साहित्य संस्कृती मंडळ“राष्ट्रीय भाषांतर मिशनद्वारे मराठी भाषेत ज्ञानग्रंथांचा अनुवाद करणे हे महत्त्वाचे पाऊल आहे. प्रादेशिक भाषेतील शिक्षणाचा दर्जा सुधारण्यास मदत मिळणार आहे.”
— प्रा. अवधेश कुमार, संचालक, सीआयआयएल- केंद्रीय भारतीय भाषा संस्था आणि महाराष्ट्र शासन संयुक्तपणे कामाचे संनियंत्रण करणार आहेत.
- भाषांतरित साहित्याची गुणवत्ता तपासण्यासाठी स्वतंत्र समिती स्थापन केली आहे.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| भागीदारी | महाराष्ट्र शासन आणि सीआयआयएल | कार्यरत |
| मुख्य उद्दिष्ट | ज्ञानग्रंथांचे मराठीत भाषांतर करणे | सुरू |
| नोडल एजन्सी | राष्ट्रीय भाषांतर मिशन (NTM) | कार्यरत |
| अभ्यासक्रम | उच्च शिक्षण (विज्ञान व कला) | नियोजित |
पार्श्वभूमी
भाषांतर प्रकल्पाची पार्श्वभूमी आणि पुढील वाटचाल
राज्यातील उच्च शिक्षणात मराठी भाषेचा वापर वाढवण्यासाठी दीर्घकाळापासून प्रयत्न सुरू आहेत. इंग्रजी भाषेतील संदर्भ ग्रंथांच्या उपलब्धतेअभावी मराठी माध्यमाच्या विद्यार्थ्यांना अडचणी येत होत्या. ही अडचण दूर करण्यासाठी राज्य शासनाने राष्ट्रीय भाषांतर मिशनशी संपर्क साधला. पूर्वी केवळ निवडक पुस्तकांचे अनुवाद केले जात असत. आता व्यापक स्तरावर पदवी अभ्यासक्रमाचे ग्रंथ मराठीत आणण्याचे निश्चित केले आहे. पुढील टप्प्यात अभियांत्रिकी आणि वैद्यकीय अभ्यासक्रमाची पुस्तके मराठीत आणण्याचे नियोजित आहे. या प्रकल्पाचे काम निश्चित वेळेत पूर्ण करण्यासाठी विशेष कृती आराखडा तयार केला आहे.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन भाषा विभागाच्या सर्व अधिकाऱ्यांना भाषांतर कामात सहकार्य करण्याचे आदेश दिले आहेत. प्रशासनाने प्रकल्पासाठी आवश्यक निधीची उपलब्धता वेळेत करून दिली आहे. न्यायालयीन आणि कायदेशीर संज्ञांचे मराठीत प्रमाणीकरण करण्यासाठी विशेष समिती प्रशासकीय पातळीवर काम करत आहे.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर मराठी प्रकाशन व्यवसायाला नवी चालना मिळाली आहे. स्थानिक पातळीवर मुद्रण आणि वितरण व्यवसायात रोजगाराच्या नवीन संधी निर्माण झाल्या आहेत. शैक्षणिक पुस्तकांच्या निर्मिती क्षेत्रात काम करणाऱ्या संस्था या भाषांतर प्रकल्पात रस दाखवत आहेत.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम दिसत असून ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांना उच्च शिक्षणाची दारे खुली झाली आहेत. पालकांवरील महागड्या इंग्रजी पुस्तकांचा आर्थिक भार कमी झाला आहे. आपल्या मातृभाषेत उच्च शिक्षणाची सुविधा उपलब्ध झाल्याने समाजात समाधानाचे वातावरण आहे.
विद्यार्थी वर्ग
विद्यार्थी वर्ग यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून इंग्रजी भाषेची भीती मनातून काढून टाकण्यास मदत मिळत आहे. मराठीतून क्लिष्ट वैज्ञानिक संकल्पना समजणे सुलभ झाले आहे. स्पर्धा परीक्षांची तयारी करणाऱ्या विद्यार्थ्यांना दर्जेदार संदर्भ साहित्य आता त्यांच्या मातृभाषेत अभ्यासासाठी उपलब्ध आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
ज्ञानभाषा मराठीच्या सक्षमीकरणाचे पाऊल: महाराष्ट्र शासन आणि केंद्रीय भारतीय भाषा संस्था यांच्यातील करार मराठी भाषेच्या विकासासाठी अत्यंत पूरक आहे. उच्च शिक्षणात प्रादेशिक भाषांचा वापर वाढल्याने संशोधनाला स्थानिक पातळीवर प्रोत्साहन मिळते. केवळ करार करण्यापुरते मर्यादित न राहता अनुवादाचा दर्जा उत्तम राखणे आवश्यक आहे. दर्जेदार ग्रंथ निर्मितीमुळे मराठी खऱ्या अर्थाने ज्ञानभाषा बनते. हा प्रकल्प वेळेत पूर्ण करून विद्यार्थ्यांपर्यंत पुस्तके पोहोचवणे ही खरी कसोटी आहे. या प्रयत्नांमुळे मराठी भाषेचे अस्तित्व अधिक बळकट होते.