मुंबई: ब्रिटन आणि अमेरिकेतून भारतीय व्यावसायिक मायदेशी परतत आहेत. परदेशी कंपन्यांनी महागड्या व्हिसा प्रायोजकत्वाला नकार दिला. बदलत्या जागतिक परिस्थितीच्या पार्श्वभूमीवर अनेक तंत्रज्ञान तज्ज्ञांना भारतात कमी पगारावर नोकऱ्या स्वीकाराव्या लागत आहेत. जागतिक स्तरावरील आर्थिक बदलांचा थेट परिणाम भारतीय रोजगार बाजारपेठेवर दिसत आहे.
३८,७०० पौंड
ब्रिटन व्हिसासाठी आवश्यक किमान वेतन
३० ते ५० टक्के
भारतात परतताना स्वीकारलेली वेतन कपात
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
ब्रिटन आणि अमेरिकेत राहणारे भारतीय व्यावसायिक व्हिसाच्या जाचक अटींमुळे मायदेशी परतत आहेत. परदेशी बहुराष्ट्रीय कंपन्यांनी व्हिसा प्रायोजकत्वाचा खर्च उचलण्यास असमर्थता दर्शवली. या कठीण परिस्थितीत भारतीय आयटी तज्ज्ञांना मायदेशी नोकरी शोधणे भाग पडत असून ते भारतात परतत आहेत.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
ब्रिटन आणि अमेरिकेचे गृह विभाग आणि परदेशी कंपन्यांचे मनुष्यबळ विकास विभाग या प्रक्रियेत मुख्य निर्णयकर्ते आहेत. व्हिसा नियमात कडक बदल करणाऱ्या सरकारी यंत्रणा आणि नोकरी गमावून मायदेशी परतणारे व्यावसायिक यांच्यात सध्या कायदेशीर व आर्थिक विषयांवर चर्चा सुरू आहे.
तात्कालिक परिणाम
परदेशात राहणाऱ्या भारतीय तंत्रज्ञान तज्ज्ञांना तातडीने मायदेशी परतावे लागत आहे. या घाईच्या स्थलांतरामुळे भारतीय तंत्रज्ञान क्षेत्रात नोकरी शोधणाऱ्यांची संख्या अचानक वाढली. स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असणाऱ्या नोकऱ्यांसाठीची स्पर्धा वाढली असून तात्पुरत्या स्वरूपाची नवी व्यवस्था कंपन्या करत आहेत.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
परदेशी सरकारे आपापल्या स्थानिक नागरिकांना प्राधान्य देण्यासाठी व्हिसाचे नियम सातत्याने कडक करत आहेत. भारताचे परराष्ट्र मंत्रालय आणि वाणिज्य मंत्रालय या जागतिक घडामोडींवर बारकाईने लक्ष ठेवून आहे. परदेशी दूतावास या नव्या नियमांची अधिकृत माहिती देत आहेत.
व्हिसा नियमांचा फटका आणि सक्तीचे स्थलांतर
ब्रिटन सरकारने व्हिसा प्रायोजकत्वासाठी किमान वेतनाची मर्यादा ३८,७०० पौंड केली आहे. या वाढीव मर्यादेमुळे कंपन्यांना परदेशी कर्मचाऱ्यांना नोकरीवर ठेवणे परवडत नाही. परिणामी कंपन्या व्हिसा नूतनीकरण करण्यास नकार देत आहेत. हीच परिस्थिती अमेरिकेत एच-१बी व्हिसा धारकांच्या बाबतीत दिसत आहे. आयटी आणि व्यवस्थापन क्षेत्रातील उच्चशिक्षित तरुण या पार्श्वभूमीवर भारतात परतत आहेत. भारतीय कंपन्या या तज्ज्ञांना सामावून घेण्यास तयार आहेत. येथे त्यांना जागतिक पातळीपेक्षा कमी वेतनावर काम करावे लागत आहे. कौटुंबिक स्थैर्य आणि नोकरीची सुरक्षा मिळवण्यासाठी अनेक व्यावसायिक हा तोटा स्वीकारत आहेत. हे जागतिक स्थलांतर भारतीय आयटी कंपन्यांसाठी फायदेशीर असून त्यांना अनुभवी मनुष्यबळ मिळत आहे.
- परदेशात व्हिसा मिळवण्याचा खर्च कमालीचा वाढला आहे.
- भारतीय तज्ज्ञ कमी पगारात मायदेशी सेवा देण्यास तयार आहेत.
भारतीय तंत्रज्ञान क्षेत्रातील रोजगाराची नवी दिशा
भारतीय बाजारपेठेत परदेशातून परतणाऱ्या तंत्रज्ञान तज्ज्ञांचे स्वागत होत आहे. बेंगळुरू, पुणे आणि हैदराबाद या शहरांमध्ये नवीन रोजगाराच्या संधी उपलब्ध आहेत. परदेशी अनुभवाचा फायदा भारतीय स्टार्ट-अप्स आणि बहुराष्ट्रीय कंपन्यांना मिळत आहे. भारतीय कंपन्यांच्या कामाचा दर्जा या अनुभवी तज्ज्ञांच्या आगमनाने सुधारत आहे. स्थानिक पातळीवर वेतनाचा दर कमी असला तरी राहणीमानाचा खर्च परदेशापेक्षा कमी आहे. या समीकरणाचा विचार करून तरुण व्यावसायिक भारतात स्थायिक होण्यास प्राधान्य देत आहेत. भारतातील तंत्रज्ञान क्षेत्र वेगाने विकसित होत असून जागतिक पातळीवरील आव्हानांना तोंड देण्यास सज्ज आहे. हा बदल भारतीय अर्थव्यवस्थेला एक नवी गती देणारा ठरत आहे.
“परदेशी व्हिसाचे नियम कडक झाल्याने भारतीय उच्च कौशल्य मायदेशी परत येत आहे. भारतीय तंत्रज्ञान कंपन्या या उच्चशिक्षित तरुणांना सामावून घेण्यास पूर्णपणे सज्ज आहेत. स्थानिक बाजारपेठेला आणि स्टार्ट-अप क्षेत्राला या अनुभवाचा निश्चित फायदा मिळत आहे.”
— सुधीर पै, वरिष्ठ आयटी सल्लागार“कमी वेतनाचा स्वीकार करणे ही या परिस्थितीतील तात्कालिक तडजोड आहे. दीर्घकाळात भारतात मिळणारा कामाचा अनुभव आणि कौटुंबिक स्थैर्य परदेशातील नोकरीपेक्षा निश्चितपणे उत्तम पर्याय ठरत आहे, असे आमचे निरीक्षण आहे.”
— नेहा शर्मा, मनुष्यबळ विकास संचालक- देशांतर्गत तंत्रज्ञान क्षेत्राला जागतिक पातळीवरील कामाचा अनुभव मिळत आहे.
- बेंगळुरू आणि पुणे या शहरांमध्ये अशा तज्ज्ञांची मागणी सर्वाधिक आहे.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| ब्रिटन व्हिसा मर्यादा | ३८,७०० पौंड वेतन आवश्यक | लागू |
| वेतन कपात मर्यादा | ३० ते ५० टक्के कपात | नोंदवले |
| मुख्य प्रभावित देश | ब्रिटन आणि अमेरिका | लागू |
| मायदेशी परतीचा कल | भारतीय आयटी व्यावसायिक | कार्यरत |
पार्श्वभूमी
व्हिसा नियमांमधील बदलांची पार्श्वभूमी काय आहे?
गेल्या काही वर्षांत ब्रिटन आणि अमेरिकेने आपल्या अंतर्गत रोजगार धोरणात बदल केले आहेत. स्थानिक नागरिकांमधील बेरोजगारी कमी करण्यासाठी बाहेरील देशांतील कामगारांवर बंधने घालण्यात आली. ब्रिटनने व्हिसासाठी आवश्यक किमान वेतनाची मर्यादा वाढवून हा मार्ग निवडला. अमेरिकेने एच-१बी व्हिसा वाटप प्रक्रियेत कडक नियम लागू केले. नव्या नियमांच्या परिणामी परदेशी कंपन्यांना भारतीय मनुष्यबळ आयात करणे कठीण झाले आहे. या पूर्वी अनेक भारतीयांनी परदेशात यशस्वी कारकीर्द घडवली. सद्यस्थितीत वाढत्या महागाईच्या आणि व्हिसा प्रायोजकत्वाच्या प्रचंड खर्चामुळे कंपन्यांनी नवीन भरती थांबवली आहे. पुढील काळात हे नियम अधिक जाचक बनण्याची चिन्हे असून मायदेशी परतणाऱ्यांचा ओघ सातत्याने वाढण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन भारतीय परराष्ट्र मंत्रालय आणि दूतावास स्थलांतरित नागरिकांच्या कायदेशीर मदतीसाठी सातत्याने कार्यरत आहेत. व्हिसा कागदपत्रांची पडताळणी जलद गतीने करण्यासाठी नवीन मार्गदर्शक तत्त्वे प्रशासनाने जारी केली आहेत. देशात परतणाऱ्या तंत्रज्ञान तज्ज्ञांच्या सुलभ प्रवासासाठी प्रशासकीय यंत्रणा विशेष साहाय्य पुरवत आहे.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर नवीन तंत्रज्ञान कौशल्य आत्मसात करण्याची प्रचंड लाट आली आहे. भारतातील तंत्रज्ञान कंपन्यांना कमी खर्चात जागतिक दर्जाचे अनुभवी मनुष्यबळ सहजरीत्या मिळत आहे. देशांतर्गत स्टार्ट-अप क्षेत्राला या बदलामुळे नवीन ऊर्जा मिळाली असून उद्योग क्षेत्रात सकारात्मक बदल दिसत आहेत.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम परदेशातील नातेवाईकांच्या अचानक होणाऱ्या मायदेशी परतीच्या प्रवासात दिसत आहे. अनेक कुटुंबे आपल्या मुलांच्या भारतात परतण्याच्या या निर्णयाचे स्वागत करत आहेत. स्थानिक पातळीवर घरांची खरेदी आणि भाड्याचे दर मुख्य आयटी परिसरामध्ये वाढत असल्याचे चित्र सध्या शहरांमध्ये दिसून येत आहे.
आयटी व्यावसायिक आणि तंत्रज्ञान तज्ज्ञ
आयटी व्यावसायिक आणि तंत्रज्ञान तज्ज्ञ यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून त्यांना आपल्या करियरच्या नियोजनात बदल करावा लागत आहे. वेतनातील कपात स्वीकारून मायदेशी स्थायिक होण्याचा मानसिक दबाव या वर्गावर आहे. देशांतर्गत बाजारपेठेत नवीन तंत्रज्ञानावर काम करण्याची संधी मिळवून स्वतःला सिद्ध करण्याचे आव्हान या वर्गासमोर आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
रिव्हर्स ब्रेन ड्रेन: भारतासाठी सुवर्णसंधी की तात्पुरता दिलासा? परदेशातील कडक व्हिसा नियमांमुळे भारतीय बुद्धिमत्ता मायदेशी परत येत आहे. या प्रक्रियेला ‘रिव्हर्स ब्रेन ड्रेन’ म्हटले जात आहे. भारतासाठी ही अत्यंत अनुकूल परिस्थिती असून देशांतर्गत तंत्रज्ञान क्षेत्राला या कारणास्तव नवी उंची गाठण्यास मदत होत आहे. जागतिक स्तरावरील अनुभवाचा वापर करून भारतीय कंपन्या जागतिक दर्जाची उत्पादने देशातच तयार करू शकतात. वेतन जरी कमी असले तरी भारतातील जीवनमान आणि कौटुंबिक व्यवस्था या तज्ज्ञांना दीर्घकालीन स्थैर्य प्रदान करते. सरकारने या मनुष्यबळाचा योग्य वापर करण्यासाठी धोरणात्मक पावले उचलणे गरजेचे आहे. हे स्थलांतर केवळ सक्तीचे नसून भारताला तंत्रज्ञान क्षेत्रात आत्मनिर्भर बनवण्याची एक सुवर्णसंधी मानली जात आहे.