भारतातील चित्त्यांच्या पुनर्वसन प्रकल्पाला चार वर्षे पूर्ण झाली आहेत. देशातील चित्त्यांची एकूण संख्या वाढून ५२ वर पोहोचली आहे.
५२
भारतातील एकूण चित्ते
३२
भारतात जन्माला आलेली पिल्ले
४९
कुनो राष्ट्रीय उद्यानातील संख्या
३
गांधी सागर अभयारण्यातील संख्या
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
प्रोजेक्ट चित्ता प्रकल्पाला चार वर्षे पूर्ण झाली असून देशात चित्त्यांची संख्या ५२ झाली आहे.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
केंद्रीय पर्यावरण मंत्रालय, कुनो राष्ट्रीय उद्यान प्रशासन, राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरण (NTCA) आणि मध्य प्रदेश वन विभाग.
तात्कालिक परिणाम
कुनो आणि गांधी सागर अभयारण्यात चित्त्यांचा वावर वाढला असून वनक्षेत्रात बंदोबस्त आणि ट्रॅकिंग व्यवस्था अधिक मजबूत केली आहे.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
पर्यावरण मंत्रालयाने चार वर्षांचा सविस्तर आढावा अहवाल प्रसिद्ध केला असून दुसऱ्या टप्प्यातील अधिवास विस्ताराला मंजुरी दिली आहे.
प्रोजेक्ट चित्ता प्रकल्पाची चार वर्षांची यशस्वी घोडदौड
१७ सप्टेंबर २०२२ रोजी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या हस्ते नामिबियातून आलेल्या आफ्रिकन चित्त्यांना कुनो राष्ट्रीय उद्यानात सोडण्यात आले होते.
- चार वर्षांच्या काळात आफ्रिकेतून आणलेले चित्ते आणि भारतात जन्मलेली पिल्ले एकत्र राहत आहेत.
- ३२ पिल्लांच्या जन्मामुळे भारतातील वातावरणात हे वन्यजीव पूर्णपणे रुळल्याचे स्पष्ट झाले आहे.
नैसर्गिक पैदास आणि अधिवास विस्तार
केंद्रीकृत आढावा अहवालानुसार दक्षिण आफ्रिकेतून आणलेल्या १२ चित्त्यांपैकी ८ चित्ते सुरक्षित आहेत. भारतात जन्मलेली १० पिल्ले मिळून ही संख्या १८ झाली आहे. यातील १५ चित्ते कुनो राष्ट्रीय उद्यानात असून ३ चित्ते गांधी सागर अभयारण्यात आहेत. मादा चित्त्यांनी भारतातील जंगलात यशस्वीरीत्या पिल्लांना जन्म दिला आहे. दुसऱ्या पिढीतील पिल्ले सुरक्षित राहिल्याने प्रकल्पाचा पहिला टप्पा मजबूत झाला आहे. कुनो आणि गांधी सागर परिसर मिळून ३,४२८ चौरस किलोमीटरचे संरक्षित क्षेत्र चित्त्यांसाठी उपलब्ध केले आहे. गुजरातचे बन्नी गवत क्षेत्र आणि मध्य प्रदेशातील नौरादेही अभयारण्य पुढील टप्प्यासाठी निश्चित केले आहे.
“मादा चित्त्यांची यशस्वी पैदास आणि पिल्लांचे जतन हा प्रोजेक्ट चित्ता प्रकल्पातील अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा आहे.”
— कुनो राष्ट्रीय उद्यान प्रशासन- चित्त्यांच्या सुरक्षिततेसाठी रेडिओ कॉलरद्वारे २४ तास देखरेख ठेवली जात आहे.
- स्थानिक नागरिकांमध्ये जनजागृती करून वन्यजीव संरक्षणाला प्राधान्य दिले आहे.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| एकूण चित्ते | ५२ | नोंदवले |
| भारतात जन्मलेली पिल्ले | ३२ | नोंदवले |
| मुख्य अधिवास | कुनो व गांधी सागर | कार्यरत |
| संरक्षित क्षेत्र | ३,४२८ चौरस किमी | मंजूर |
पार्श्वभूमी
भारतातील चित्त्यांचा पुनर्वसन प्रवास आणि पुढील वाटचाल
भारतात १९५२ मध्ये चित्ता हा प्राणी नामशेष घोषित केला होता. नामशेष झालेला हा वेगवान वन्यजीव पुन्हा भारतात आणण्यासाठी १७ सप्टेंबर २०२२ रोजी प्रोजेक्ट चित्ता सुरू करण्यात आला. सुरुवातीला नामिबियातून ८ आणि नंतर दक्षिण आफ्रिकेतून १२ चित्ते आणले गेले. २०२६ मध्ये बोत्सवाना येथून अतिरिक्त चित्ते आणण्यात आले. आफ्रिकन देशांतून वन्यजीव आणून त्यांचे दुसऱ्या खंडात यशस्वी पुनर्वसन करण्याचा हा जागतिक विक्रम आहे. पुढील टप्प्यात चित्त्यांची संख्या वाढवून नैसर्गिक अधिवासाचा विस्तार करण्याचे उद्दिष्ट ठेवले आहे.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन वन विभाग आणि विशेष दलाची गस्त वाढवली आहे. शिकारी रोखण्यासाठी अभयारण्य परिसरात आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर केला जात आहे.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर इको-टूरिझम आणि स्थानिक पर्यटन व्यवसायाला मोठी चालना मिळाली आहे. अभयारण्याभोवतालच्या भागात हॉटेल आणि वाहतूक व्यवसायात वाढ झाली आहे.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम दिसून येत असून पर्यटनाच्या संधींमुळे स्थानिक नागरिकांना रोजगाराचे नवीन साधन उपलब्ध झाले आहे.
वन्यजीव तज्ज्ञ आणि पर्यावरण प्रेमी
यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून जैवविविधता टिकवून ठेवण्याच्या दृष्टीने हा उपक्रम अभ्यासाचा विषय बनला आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
प्रोजेक्ट चित्ता: भारताच्या पर्यावरण संवर्धनातील मैलाचा दगड
भारतात चित्त्यांचे पुनर्वसन करणे हे तांत्रिक आणि भौगोलिकदृष्ट्या कठीण आव्हान होते. चार वर्षांच्या कालावधीत ५२ चित्त्यांची उपस्थिती आणि ३२ पिल्लांचा जन्म ही भारताच्या वन्यजीव संवर्धन धोरणाची मोठी यशोगाथा आहे. आंतरखंडीय वन्यजीव स्थलांतराचा हा प्रयोग सुरुवातीला धोक्याचा मानला जात होता. कुनो आणि गांधी सागर अभयारण्यातील वन कर्मचाऱ्यांची मेहनत आणि वैज्ञानिक व्यवस्थापनामुळे चित्ते भारतीय वातावरणात रुळले आहेत. पिल्लांच्या जगण्याचा ६८ टक्के दर जागतिक मानकांनुसार समाधानकारक आहे. भविष्यात चित्त्यांच्या वाढत्या संख्येसाठी पुरेशा शिकार प्राण्यांची उपलब्धता आणि सुरक्षित अधिवास कायम ठेवणे हे प्रशासनासमोरील मुख्य आव्हान असेल.