पुणे : २६ सप्टेंबर रोजी भारतीय संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्थेने अत्याधुनिक इलेक्ट्रोमॅग्नेटिक रेलगन तंत्रज्ञान विकासाला गती दिली. संरक्षण क्षेत्रात क्रांतिकारी बदल घडवणाऱ्या या देशांतर्गत स्वदेशी तंत्रज्ञानाची प्राथमिक सिद्धता पूर्ण झाली. भारतीय सैन्य दलाची ताकद वाढवण्याच्या उद्देशाने या उपक्रमाला गती देण्यात येत आहे.
१० मेगाज्यूल
उर्जा क्षमता चाचणी
६ मॅक
आवाजाच्या सहापट वेग
१५० किलोमीटर
मारक क्षमता अंतर
२०० ग्रॅम
प्रक्षेपकाचे वजन
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
भारतीय लष्करासाठी अत्यंत महत्त्वाच्या इलेक्ट्रोमॅग्नेटिक रेलगन या अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाची यशस्वी प्राथमिक चाचणी पुण्यातील प्रयोगशाळेत पार पडली. पारंपरिक दारूगोळ्याचा वापर न करता केवळ विद्युत चुंबकीय शक्तीच्या मदतीने मारा करणारे हे स्वदेशी तंत्रज्ञान भारतीय सैन्याला अत्याधुनिक बळ पुरवते.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्थेच्या अंतर्गत असणाऱ्या ‘आर्ममेंट रिसर्च अँड डेव्हलपमेंट एस्टॅब्लिशमेंट’ येथील वरिष्ठ शास्त्रज्ञ या प्रकल्पाचे नेतृत्व करत आहेत. संरक्षण मंत्रालयातील उच्चपदस्थ अधिकारी आणि नौदलाचे प्रतिनिधी या तांत्रिक विकासावर देखरेख ठेवून आहेत.
तात्कालिक परिणाम
या तांत्रिक यशामुळे भारताच्या सीमा सुरक्षा यंत्रणेत कमालीची सज्जता निर्माण झाली. पारंपरिक दारूगोळ्याच्या साठवणुकीचा धोका कमी झाला. अत्यंत वेगवान प्रक्षेपकांचा वापर लष्करी तळांवर आणि युद्धनौकांवर तातडीने सुरू करण्याच्या तांत्रिक पूर्वतयारीला संरक्षण विभागात अतिशय वेग मिळाला.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
केंद्र सरकारने ‘आत्मनिर्भर भारत’ अभियानांतर्गत या अवकाश युगातील तंत्रज्ञान विकासाला पूर्ण प्रशासकीय पाठबळ दिले. संरक्षण सामग्रीच्या देशांतर्गत उत्पादनाला गती देण्याची अधिकृत भूमिका प्रशासनाने स्पष्ट केली. वैज्ञानिक संशोधनाला आवश्यक असणारा निधी त्वरित उपलब्ध करून देण्याची घोषणा केली.
भारताचे संरक्षण पाऊल: इलेक्ट्रोमॅग्नेटिक रेलगन
भारतीय संरक्षण क्षेत्रात आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून स्वदेशी शस्त्रास्त्रांची निर्मिती वेगाने सुरू आहे. पुण्यातील संस्थेने १० मेगाज्यूल क्षमतेच्या इलेक्ट्रोमॅग्नेटिक रेलगनची यशस्वी चाचणी घेतली. ही यंत्रणा वीज आणि चुंबकीय क्षेत्राचा वापर करून अत्यंत वेगाने लक्षावर मारा करते. आवाजाच्या वेगापेक्षा कितीतरी पटीने वेगाने प्रवास करणारे प्रक्षेपक शत्रूच्या युद्धनौका आणि विमाने नष्ट करण्यास सक्षम आहेत. भविष्यातील युद्ध रणनीतीमध्ये हे तंत्रज्ञान भारताला इतर देशांच्या तुलनेत आघाडीवर नेऊन ठेवणारे आहे. या शस्त्राच्या निर्मितीमुळे पारंपरिक दारूगोळ्याची गरज भासत नाही. केवळ विजेच्या साहाय्याने शत्रूला अचूक लक्ष्य करणे शक्य होते. नौदलाच्या विनाशिका आणि लढाऊ जहाजांवर ही यंत्रणा बसवण्याची योजना आहे.
- ही यंत्रणा चुंबकीय शक्तीचा वापर करून प्रक्षेपकांचा मारा करते.
- स्वदेशी बनावटीचे हे तंत्रज्ञान भारताला संरक्षण क्षेत्रात स्वावलंबी बनवते.
संरक्षण क्षेत्रातील क्रांतिकारी बदल
इलेक्ट्रोमॅग्नेटिक रेलगनच्या विकासामुळे भारताचा जगातील मोजक्या देशांच्या गटात समावेश झाला आहे. अमेरिका आणि चीन सारखे देश या तंत्रज्ञानाचा वापर त्यांच्या सैन्यात करत आहेत. भारताने मिळवलेले हे यश आशिया खंडातील लष्करी समतोल राखण्यास मदत करते. हे तंत्रज्ञान हवेतील तसेच अंतराळातील धोक्यांचा प्रतिकार करण्यास उपयुक्त आहे. संशोधक या प्रकल्पाच्या पुढील टप्प्यात मारक क्षमता १५० किलोमीटरपर्यंत वाढवण्यावर भर देत आहेत. या तंत्रज्ञानाचा मुख्य फायदा म्हणजे अत्यंत कमी खर्चात शत्रूच्या क्षेपणास्त्रांचा पाडाव करणे शक्य होते. देशाच्या संरक्षण सिद्धतेत हा मैलाचा दगड मानला जातो. भविष्यातील हवाई हल्ले आणि बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रे रोखण्यासाठी या प्रणालीचा अवाढव्य प्रमाणावर वापर केला जाऊ शकतो. लष्कराच्या तिन्ही दलांसाठी ही प्रणाली अत्यंत उपयुक्त असून देशाच्या सीमा सुरक्षित ठेवण्यास साहाय्य करते.
“या तंत्रज्ञानाची यशस्वी चाचणी भारतीय वैज्ञानिक क्षमतेची साक्ष आहे. स्वदेशी तंत्रज्ञानाच्या बळावर आपण देशाला आधुनिक बनवत आहोत.”
— डॉ. समीर कामत, अध्यक्ष, डीआरडीओ“जागतिक पातळीवर संरक्षण सज्जता राखण्यासाठी अशा प्रकारच्या आधुनिक शस्त्रास्त्रांची देशाला गरज आहे. हे पाऊल लष्करी बळ वाढवणारे आहे.”
— राहुल सिंग, संरक्षण तज्ज्ञ- आवाजाच्या सहापट वेगाने मारा करण्याची या शस्त्राची क्षमता आहे.
- कमी खर्चात शत्रूची महागडी क्षेपणास्त्रे हवेतच नष्ट करणे शक्य होते.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| प्रकल्प नाव | इलेक्ट्रोमॅग्नेटिक रेलगन | कार्यरत |
| चाचणी केंद्र | एआरडीई पुणे | पूर्ण |
| वेग क्षमता | ६ मॅक | नोंदवले |
| निधी वाटप | विशेष संरक्षण बजेट | निधी मंजूर |
पार्श्वभूमी
स्वदेशी रेलगन प्रकल्पाची पार्श्वभूमी काय आहे?
भारताने जवळपास एका दशकापूर्वी इलेक्ट्रोमॅग्नेटिक रेलगन तंत्रज्ञानावर संशोधन सुरू केले. पुण्याच्या प्रयोगशाळेत यावर प्राथमिक संशोधन सुरू झाले. सुरुवातीला अत्यंत कमी क्षमतेच्या प्रक्षेपकांची चाचणी घेण्यात आली. तंत्रज्ञानातील अडचणी आणि ऊर्जा स्त्रोतांची मर्यादा यांवर मात करत शास्त्रज्ञांनी १० मेगाज्यूलची क्षमता साध्य केली. जागतिक स्तरावर केवळ मोजक्याच देशांकडे हे प्रगत तंत्रज्ञान उपलब्ध आहे. भारताचे हे पाऊल देशाच्या सुरक्षेला नव्या उंचीवर नेणारे आहे. या प्रकल्पाच्या पुढील चाचण्या आणि नौदलाच्या जहाजांवर या प्रणालीचे एकत्रीकरण करण्याचे नियोजन युद्धपातळीवर सुरू आहे.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन संरक्षण मंत्रालयाने अंतर्गत सुरक्षा आणि लष्करी धोरणांमध्ये तातडीने सुधारणा करण्याचे काम हाती घेतले आहे. नवीन संरक्षण प्रणालीच्या प्रत्यक्ष वापरासाठी लष्कराच्या तिन्ही दलांमध्ये समन्वय अधिकारी नियुक्त करण्यात येत आहेत. अत्याधुनिक शस्त्रास्त्रांच्या सुरक्षेसाठी विशेष नियमावली तयार करण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर देशांतर्गत संरक्षण साहित्य उत्पादक कंपन्यांच्या समभागांमध्ये कमालीची वृद्धी झाल्याचे दिसून आले. भारतीय उद्योग क्षेत्रातील तांत्रिक कंपन्यांना या उपकरणांच्या सुट्या भागांच्या निर्मितीसाठी कंत्राटे मिळण्यास सुरुवात झाली आहे. यातून देशांतर्गत खाजगी क्षेत्रातील गुंतवणुकीला प्रोत्साहन मिळत आहे.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम दिसून येत नसला तरीही देशाच्या वाढत्या लष्करी सामर्थ्यामुळे नागरिकांमध्ये सुरक्षिततेची आणि अभिमानाची भावना निर्माण झाली आहे. अत्याधुनिक राष्ट्रीय सुरक्षा यंत्रणेमुळे देशातील औद्योगिक आणि सामाजिक स्थैर्य कायम राखण्यास मदत मिळते. जनतेचा लष्कराच्या आणि वैज्ञानिकांच्या ताकदीवरील विश्वास अधिक बळकट झाला आहे.
तरुण संशोधक व विद्यार्थी
संरक्षण क्षेत्रातील तरुण संशोधक आणि वैज्ञानिक यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून त्यांना आंतरराष्ट्रीय दर्जाच्या प्रकल्पांवर काम करण्याचा प्रत्यक्ष अनुभव मिळत आहे. देशातील उच्च शिक्षण घेणाऱ्या तरुण अभियंत्यांना संरक्षण तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात रोजगाराच्या आणि संशोधनाच्या अफाट संधी उपलब्ध होत असून त्यांच्यातील संशोधक वृत्तीला चालना मिळत आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
इलेक्ट्रोमॅग्नेटिक रेलगनची यशस्वी चाचणी हे केवळ लष्करी यश नसून भारताच्या तांत्रिक स्वावलंबनाचे प्रतीक आहे. जागतिक स्तरावर अत्यंत महागड्या शस्त्रास्त्रांची खरेदी करण्याऐवजी देशांतर्गत पातळीवर अशा शस्त्रांची निर्मिती करणे हा एक योग्य धोरणात्मक निर्णय आहे. यातून संरक्षण बजेटमधील बचतीला मदत होते. शेजारील देशांच्या वाढत्या आव्हानांना तोंड देण्यासाठी भारताला अशा प्रकारच्या विनाशकारी शस्त्रास्त्रांची अत्यंत आवश्यकता आहे. डीआरडीओच्या वैज्ञानिकांनी घेतलेले कष्ट देशाच्या सीमा अधिक सुरक्षित बनवणारे आहेत. या तंत्रज्ञानाचा युद्धनौकांवर प्रत्यक्ष वापर सुरू करणे हे भारताला हिंद महासागर क्षेत्रात एक बलाढ्य शक्ती बनवते.