उझबेकिस्तान देशाने चीनकडून ‘जे-१०’ लढाऊ विमाने खरेदी केली आहेत. मध्य आशियातील उझबेकिस्तान देशाच्या वायुसेनेने पहिल्या टप्प्यात ६ ‘जे-१० सीई’ विमानांचा ताफा आपल्या सेवेत दाखल केला आहे.
२४
उझबेकिस्तानने दिलेली विमानांची ऑर्डर
६
उझबेकिस्तानला मिळालेली पहिली विमाने
२०
पाकिस्तान वायुसेनेत कार्यरत विमाने
६००
चीन स्वतः वापरत असलेली विमाने
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
पाकिस्ताननंतर उझबेकिस्तानने चीनकडून खरेदी केली जे-१० सीई लढाऊ विमाने, बांगलादेश खरेदीच्या तयारीत.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
चिनी संरक्षण कंपनी ‘चेंगदू एरक्राफ्ट कॉर्पोरेशन’, उझबेकिस्तान वायुसेना आणि बांगलादेश संरक्षण मंत्रालय.
तात्कालिक परिणाम
मध्य आशिया आणि दक्षिण आशियातील देशांच्या वायुसेना क्षमतांमध्ये मोठा बदल.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
आंतरराष्ट्रीय शस्त्रास्त्र बाजारात चिनी विमानांची विक्री वाढवण्यासाठी चीन सरकारच्या संरक्षण विभागाची धोरणात्मक पावले.
‘जे-१०’ विमानांचे तांत्रिक सामर्थ्य आणि शस्त्रे
चीनच्या चेंगदू एरक्राफ्ट कॉर्पोरेशन कंपनीने तयार केलेले हे एक-इंजिन असलेले बहुउद्देशीय लढाऊ विमान आहे.
- आधुनिक रडार यंत्रणा आणि तांत्रिक उपकरणांनी सुसज्ज.
- हवेतून हवेत मारा करणारी ‘पीएल-१५’ क्षेपणास्त्रे डागण्याची क्षमता.
बांगलादेशचा वाढता कल आणि जागतिक बाजारातील स्थिती
बांगलादेश वायुसेना सध्या जुनी झालेली ‘एफ-७’ आणि ‘मिग-२९’ विमाने वापरत आहे. रशिया-युक्रेन संघर्षानंतर रशियन विमानांचे सुटे भाग मिळणे कठीण झाले आहे. पश्चिमी देशांच्या अटींशिवाय चीनकडून शस्त्रास्त्रे आणि तांत्रिक पाठबळ सहज उपलब्ध होत आहे. उझबेकिस्तानने आपल्या ३५ व्या स्वातंत्र्यदिनापूर्वी या विमानांची पहिली तुकडी आपल्या ताफ्यात सामील केली. जागतिक पातळीवर शस्त्रास्त्र खरेदीची मागणी वाढलेली असताना चीनची एकूण निर्यात घटली आहे. चीनने पाकिस्तान आणि उझबेकिस्तानच्या माध्यमातून आपला संरक्षण व्यापार मजबूत करण्याचा प्रयत्न सुरू केला आहे. बांगलादेशच्या आगामी खरेदीमुळे आशियातील लष्करी समीकरणांवर प्रभाव पडण्याची शक्यता वर्तवण्यात येत आहे.
“रशियन बनावटीच्या विमानांच्या सुट्या भागांची कमतरता आणि पाश्चात्त्य अटी यामुळे आशियाई देश चीनच्या स्वस्त व आधुनिक ‘जे-१०’ विमानांची निवड करत आहेत.”
— संरक्षण विश्लेषक, सिपरी संस्था- रशियन विमानांना पर्याय म्हणून चिनी विमानांचा वापर.
- उझबेकिस्तान वायुसेनेची ताकद वाढवण्याचा प्रयत्न.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| विमान मॉडेल | जे-१० सीई (J-10CE) | कार्यरत |
| उत्पादक देश | चीन | पूर्ण |
| खरेदीदार देश | उझबेकिस्तान आणि पाकिस्तान | नोंदवले |
| संभाव्य खरेदीदार | बांगलादेश | प्रक्रिया सुरू |
पार्श्वभूमी
चिनी संरक्षण निर्यातीचा इतिहास आणि भविष्यातील आव्हाने
चीनची ‘जे-१०’ विमाने चतुर्थ पिढीच्या लढाऊ विमानांच्या श्रेणीत येतात. या विमानांची एका इंजिनाची क्षमता आणि रशियन इंजिनांवरील अवलंबित्व ही मर्यादित बाजू मानली जात असे. चीनने स्वतःच्या तंत्रज्ञानाचा विकास करत या मर्यादांवर मात केली आहे. चीन वायुसेना स्वतः ६०० हून अधिक ‘जे-१०’ विमाने वापरत आहे. पाकिस्तानने यापूर्वीच २० विमाने ताफ्यात घेतली आहेत. युरोपमधील युद्धानंतर जागतिक शस्त्रास्त्र बाजारात चीनने आपला वाटा वाढवण्यासाठी प्रयत्न सुरू केले आहेत. उझबेकिस्तान आणि बांगलादेशसारख्या देशांना आकर्षित करून संरक्षण निर्यात वाढवणे हे चीनचे पुढील पाऊल आहे.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन विविध देशांच्या संरक्षण मंत्रालयांनी आशियातील लष्करी संतुलनाची नोंद घेतली आहे. सीमाभागातील सुरक्षा सज्जता आणि हवाई हद्दीच्या संरक्षणासाठी नवी धोरणे आखावी लागणार आहेत.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर आंतरराष्ट्रीय संरक्षण उद्योगात नवीन स्पर्धा निर्माण झाली आहे. रशियन आणि अमेरिकन विमान उत्पादक कंपन्यांच्या जागतिक बाजारपेठेतील हिश्श्यावर परिणाम दिसून येत आहे.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम होत नसला तरी आशियाई क्षेत्रातील वाढत्या लष्करी खर्चामुळे देशांच्या अर्थसंकल्पीय प्राधान्यक्रमांवर प्रभाव पडत आहे.
संरक्षण व लष्करी विश्लेषक
संरक्षण व लष्करी विश्लेषक यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून आशियातील हवाई ताकदीच्या बदलत्या समीकरणांवर बारकाईने लक्ष ठेवावे लागणार आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
पाकिस्ताननंतर उझबेकिस्तानने चीनची ‘जे-१०’ लढाऊ विमाने स्वीकारणे आणि बांगलादेश या शर्यतीत असणे ही आंतरराष्ट्रीय संरक्षण राजकारणातील महत्त्वाची घडामोड आहे. रशिया-युक्रेन युद्धामुळे रशियन बनावटीच्या लष्करी साहित्याचा पुरवठा विस्कळीत झाला आहे. या परिस्थितीचा व्यावसायिक फायदा चीन चतुराईने उचलत आहे. पाश्चात्य देशांच्या राजकीय अटींशिवाय स्वस्त आणि आधुनिक पर्याय उपलब्ध करून चीन आशियाई देशांमध्ये आपले लष्करी नेटवर्क मजबूत करत आहे. एक-इंजिन असणाऱ्या या विमानांच्या कार्यक्षमतेवर काही मर्यादा असल्या तरी, आर्थिकदृष्ट्या परवडणारे पर्याय म्हणून अनेक देश याकडे वळत आहेत. दक्षिण आणि मध्य आशियातील चिनी शस्त्रास्त्रांचा वाढता प्रभाव प्रादेशिक सुरक्षेच्या दृष्टीने नवी आव्हाने उभी करू शकतो.