कॅलिफोर्निया समुद्रात ८ सप्टेंबर (मंगळवार) रोजी दोन मैल खोलीवर एका दुर्मिळ ‘बिगफिन स्क्विड’ जीवाचा शोध लागला. संशोधकांनी रोबोटच्या साहाय्याने या समुद्राखालील अत्यंत दुर्मिळ जीवाचे थेट चित्रण केले. ईशान्य पॅसिफिक महासागरातील ही पहिलीच जिवंत नोंद शास्त्रज्ञांनी यशस्वीपणे नोंदवून सागरी संशोधनात नवा टप्पा गाठला आहे.
३२०० मीटर
शोध खोली
सुमारे २०
जागतिक नोंदी
आरओव्ही डॉक रिकेट्स
शोध यंत्रणा
८ सप्टेंबर
निरीक्षण तारीख
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
कॅलिफोर्नियाच्या किनारपट्टीवर खोल समुद्रात अत्यंत दुर्मिळ ‘बिगफिन स्क्विड’ जिवंत अवस्थेत आढळला. शास्त्रज्ञांनी पाण्याखाली सुमारे दहा हजार फूट खोलीवर या जीवाचे चित्रीकरण केले. ईशान्य पॅसिफिक महासागरातील अशा प्रकारची ही पहिलीच नोंद मानली जाते.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
मॉन्टेरी बे एक्वैरियम रिसर्च इन्स्टिट्यूट (MBARI) या संस्थेतील सागरी जीवशास्त्रज्ञ या मोहिमेचे नेतृत्व करत होते. रोबोटिक पाणबुडी हाताळणारे तंत्रज्ञ आणि संशोधक या शोध मोहिमेत सहभागी झाले.
तात्कालिक परिणाम
या दुर्मिळ सागरी जीवाच्या शोधानंतर जागतिक वैज्ञानिक वर्तुळात प्रचंड उत्सुकता निर्माण झाली. खोल समुद्रातील जैवविविधतेच्या अभ्यासाला या शोधाच्या साहाय्याने गती मिळण्याची शक्यता आहे.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
अमेरिकेच्या राष्ट्रीय महासागर संशोधन संस्थेने या शोध मोहिमेच्या यशाची दखल घेतली. सागरी पर्यावरणाचे संरक्षण आणि पुढील संशोधनासाठी विशेष निधी देण्याबाबत अनुकूलता दर्शवली आहे.
समुद्राखालील अथांग जगाचे रहस्य
मॉन्टेरी बे एक्वैरियम रिसर्च इन्स्टिट्यूटच्या संशोधकांनी खोल समुद्रात विशेष मोहीम आखली. या मोहिमेत अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाने सुसज्ज रोबोट पाण्यात सोडण्यात आला. समुद्राच्या अंधाऱ्या भागात संशोधनाचा उद्देश होता. अत्यंत थंड आणि प्रचंड दाब असलेल्या या भागात यापूर्वी कधीही न पाहिलेला ‘बिगफिन स्क्विड’ अचानक समोर आला. या जीवाचे लांब तंतूसारखे हात पाण्याच्या प्रवाहात तरंगत होते. शास्त्रज्ञांनी या क्षणाचे थेट प्रक्षेपण केले. या जिवंत दर्शनाने समुद्रातील गुप्त जीवसृष्टीचा नवा मार्ग खुला केला. या मोहिमेत गोळा झालेली माहिती पुढील संशोधनासाठी अत्यंत मौल्यवान मानली जाते.
- रोबोटच्या साहाय्याने ३,२०० मीटर खोलीवर यशस्वी चित्रीकरण झाले.
- अत्यंत प्रतिकूल वातावरणात दुर्मिळ जीवाचे अस्तित्व सिद्ध झाले.
बिगफिन स्क्विडची शारीरिक वैशिष्ट्ये
हा सागरी जीव त्याच्या वैशिष्ट्यपूर्ण शरीरासाठी ओळखला जातो. त्याचे हात शरीराच्या तुलनेत प्रचंड लांब असतात. हे हात कोपरासारखे वळलेले दिसतात. या वैशिष्ट्याद्वारे त्याला ‘बिगफिन’ असे नाव मिळाले. खोल समुद्रात अन्न शोधण्यासाठी या लांब हातांचा वापर होतो. जगभरात या जीवाच्या अतिशय कमी नोंदी आहेत. या नव्या शोधाने त्याच्या अधिवासाची व्याप्ती स्पष्ट केली. शास्त्रज्ञांना त्याच्या हालचालींचा आणि वर्तनाचा प्रत्यक्ष अभ्यास करण्याची संधी मिळाली. या प्रजातीचे संवर्धन करण्याचे आव्हान आता शास्त्रज्ञांसमोर आहे.
“हा शोध अत्यंत दुर्मिळ आणि आश्चर्यकारक आहे. खोल समुद्रातील सजीवांचे जीवन समजून घेण्यासाठी ही मोहीम साहाय्यक आहे.”
— डॉ. स्टीव्ह हॅडॉक, मुख्य संशोधक, MBARI“ईशान्य पॅसिफिकमधील या नोंदीने सागरी विज्ञानात नवीन अध्याय जोडला आहे. पर्यावरण रक्षणासाठी हे संशोधन उपयुक्त ठरले आहे.”
— प्रा. अंजली गुप्ता, सागरी जीवशास्त्रज्ञ- शरीरापेक्षा कितीतरी पटीने लांब असलेले तंतू हे या जीवाचे वैशिष्ट्य आहे.
- खोल समुद्रातील अन्नसाखळी समजण्यास या अभ्यासाने मदत झाली.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| जीवाचे नाव | बिगफिन स्क्विड | नोंदवले |
| संशोधन खोली | ३,२०० मीटर (१०,५०० फूट) | पूर्ण |
| संशोधन संस्था | MBARI, कॅलिफोर्निया | कार्यरत |
| शोध साधन | रिमोटली ऑपरेटेड व्हेईकल | कार्यरत |
पार्श्वभूमी
यापूर्वी अशा शोध मोहिमा कधी राबवल्या गेल्या?
बिगफिन स्क्विडचा पहिला अधिकृत शोध लाखो वर्षांपूर्वी लागला नव्हता, काही दशकांपूर्वी लागला होता. जगातील वेगवेगळ्या महासागरांमध्ये केवळ बोटावर मोजण्याइतक्या वेळा हा जीव मानवी नजरेस पडला आहे. बहुतांश वेळा मृत अवस्थेत किंवा अत्यंत अस्पष्ट छायाचित्रांच्या स्वरूपात त्याची माहिती मिळत असे. खोल समुद्रातील प्रचंड दाब आणि अंधार या घटकांमुळे तिथे मानवी मोहीम राबवणे अत्यंत कठीण काम असते. अत्याधुनिक रोबोटिक तंत्रज्ञानाच्या विकासाने हे शक्य केले. ८ सप्टेंबरच्या या ताज्या शोधाने या जीवाचा ईशान्य पॅसिफिकमधील वावर पहिल्यांदाच स्पष्टपणे सिद्ध केला. संशोधक आता गोळा केलेल्या व्हिडिओ फुटेजचे सखोल विश्लेषण करत आहेत.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन सागरी क्षेत्राचे संरक्षण करण्यासाठी नवीन नियमावली तयार करण्याचे संकेत दिले आहेत. खोल समुद्रात होणाऱ्या मानवी हस्तक्षेपावर नियंत्रण आणण्यासाठी कायदेशीर आराखडा तयार करण्याचे नियोजन सुरू झाले आहे.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर सागरी संशोधन उपकरणांच्या निर्मिती क्षेत्राला नवी चालना मिळाली आहे. अत्याधुनिक रोबोटिक्स आणि खोल समुद्रातील तंत्रज्ञान विकसित करणाऱ्या कंपन्यांच्या व्यापारात सकारात्मक बदल दिसत आहेत.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम दिसत नसला तरी निसर्गाच्या अद्भुत शक्तीची जाणीव या शोधाने करून दिली. पर्यावरण रक्षणाचे महत्त्व आणि सागरी प्रदूषण टाळण्याची गरज लोकांमध्ये अधिक स्पष्ट झाली.
विद्यार्थी आणि संशोधक वर्ग
विद्यार्थी आणि संशोधक वर्ग यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून सागरी विज्ञानाचा अभ्यास करण्यासाठी नवी दिशा मिळाली आहे. या यशाने शैक्षणिक संस्थांमध्ये सागरी संशोधनाचे विशेष अभ्यासक्रम सुरू करण्यास प्रोत्साहन मिळाले आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
कॅलिफोर्नियाच्या खोल समुद्रात ८ सप्टेंबर रोजी लागलेला हा शोध मानवी बुद्धिमत्ता आणि तंत्रज्ञानाचा उत्कृष्ट मिलाफ दर्शवतो. पृथ्वीवरील भूप्रदेशापेक्षा महासागराचा तळ अजूनही मानवासाठी गूढ आहे. अशा परिस्थितीत अत्याधुनिक रोबोटच्या साहाय्याने दोन मैल खोलीवर जिवंत बिगफिन स्क्विड शोधणे कौतुकास्पद आहे. हा केवळ एका प्राण्याचा शोध नसून खोल समुद्रातील परिसंस्थेच्या अस्तित्वाचा पुरावा आहे. प्रदूषण आणि हवामान बदलाचा फटका या जीवांना बसू नये यासाठी जगाने एकत्र येणे गरजेचे आहे. सागरी विज्ञानातील अशा यशाने भविष्यात निसर्ग संवर्धनाचे नवे मार्ग उघडतील.