महाराष्ट्रात जलजीवन मिशनच्या खर्चात वाढ
दि. 31दि. 31 । ऑगस्ट । 2026
मुंबई – पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या संकल्पनेतील जलजीवन मिशन अभियानाचा महाराष्ट्रातील खर्च तीन हजार कोटी रुपयांनी वाढला. नियोजन त्रुटी, अंमलबजावणीतील विलंब आणि तांत्रिक बदलांमुळे राज्य पाणी पुरवठा व स्वच्छता विभागाने सुधारित प्रशासकीय मान्यता दिली.
३००० कोटी
रुपये खर्चवाढ
१३
पाणीपुरवठा योजना
५१,५६०
एकूण योजना
१२,७०३
पूर्ण योजना
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
महाराष्ट्रातील जलजीवन मिशन अभियानातील १३ पाणीपुरवठा योजनांचा खर्च ३ हजार कोटी रुपयांनी वाढला. राज्य सरकारने या योजनांना सुधारित प्रशासकीय मान्यता दिली. सर्वेक्षणातील त्रुटी, तांत्रिक बदल आणि वस्तू व सेवा कर (जीएसटी) दरातील वाढ खर्चाच्या वाढीस कारणीभूत ठरली.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस, पाणी पुरवठा व स्वच्छता विभाग आणि भारताचे नियंत्रक व महालेखापरीक्षक (कॅग) हे मुख्य घटक आहेत.
तात्कालिक परिणाम
योजनांच्या मूळ खर्चाच्या तुलनेत प्रचंड वाढ झाली. छत्रपती संभाजीनगरसह विविध जिल्ह्यांतील पाणी पुरवठा प्रकल्पांचे अंदाजपत्रक बदलले. प्रशासकीय मान्यतेच्या प्रक्रियेला गती देऊन रखडलेली कामे पुढे नेण्याचे प्रयत्न सुरू झाले.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
पाणी पुरवठा व स्वच्छता विभागाने एकाच वेळी सुधारित प्रस्तावांना मान्यता दिली. मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी चुकीच्या आराखड्यांमुळे खर्च वाढल्याचे विधान विधिमंडळ अधिवेशनात अधिकृतपणे नमूद केले होते.
वाढलेला खर्च आणि सुधारित प्रशासकीय मान्यता
जलजीवन मिशन अभियानाअंतर्गत राज्यातील तीन जिल्ह्यांमधील १३ पाणीपुरवठा योजनांचा खर्च ३ हजार कोटी रुपयांनी वाढला. छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यातील मौजे बाजार सांगवी नळपाणी योजनेचा मूळ खर्च ४६ कोटी ६ लाख रुपये स्वीकृत झाला होता. तांत्रिक बदलांनंतर हा खर्च १२५ कोटी ७५ लाख रुपयांवर पोहोचला. खुल्ताबाद तालुक्यातील मौजे झरी येथील योजनेचा मूळ खर्च ८६ लाख ९४ हजार रुपये असताना सुधारित खर्च १८४ कोटी ७ लाख रुपये झाला. बोखड योजनेचा खर्च ३२ कोटी ८५ लाख रुपयांवरून १३२ कोटी ४६ लाख रुपये झाला. तांत्रिक मंजुरीतील फेरबदल आणि जीएसटी दरातील वाढ यामुळे सुधारित प्रशासकीय मान्यता देणे आवश्यक झाले.
- छत्रपती संभाजीनगरमधील बाजार सांगवी योजनेचा खर्च ४६ कोटींवरून १२५ कोटींवर गेला.
- झरी आणि बोखड योजनांचे बजेट तांत्रिक कारणांमुळे तिपटीहून अधिक वाढले.
‘कॅग’चे ताशेरे आणि अंमलबजावणीतील त्रुटी
विधिमंडळाच्या अधिवेशनात सादर झालेल्या ‘कॅग’ अहवालात जलजीवन मिशनच्या कामगिरीवर कडक बोट ठेवले. राज्यातील ५१ हजार ५६० मंजूर पाणीपुरवठा योजनांपैकी केवळ १२ हजार ७०३ म्हणजे २४.६४ टक्के योजना पूर्ण झाल्या. उर्वरित ३८ हजार ८५७ म्हणजेच ७५.३ टक्के योजना अद्याप प्रलंबित राहिल्या. केंद्र सरकारकडून राज्याला ५९ हजार ७४० कोटी रुपये मिळणे अपेक्षित होते. उपयोगिता प्रमाणपत्रे (यूसी) वेळेवर सादर न केल्यामुळे केंद्राकडून केवळ २७ हजार ६५७ कोटी रुपये (४६.३ टक्के निधी) प्राप्त झाले.
“जलजीवन योजनेत चुकीचे आराखडे तयार करण्यात आले. सर्वेक्षणातील त्रुटींमुळे प्रकल्पांचा खर्च वाढला.”
— देवेंद्र फडणवीस, मुख्यमंत्री, महाराष्ट्र राज्य“जलजीवन मिशनचा खर्च दुप्पट झाला. अंमलबजावणीतील विलंब आणि उपयोगिता प्रमाणपत्रे वेळेत न दिल्याने मोठा निधी प्रलंबित राहिला.”
— भारताचे नियंत्रक व महालेखापरीक्षक, कॅग अहवाल- राज्यातील ७५ टक्क्यांहून अधिक योजनांची कामे अपूर्ण अवस्थेत अडकली.
- उपयोगिता प्रमाणपत्रे विलंबाने दिल्याने केंद्राकडून मिळणारा निधी रोखला गेला.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| एकूण मंजूर योजना | ५१,५६० | नोंदवले |
| पूर्ण झालेल्या योजना | १२,७०३ (२४.६४%) | पूर्ण |
| प्रलंबित योजना | ३८,८५७ (७५.३%) | प्रलंबित |
| केंद्राकडून प्राप्त निधी | २७,६५७ कोटी (४६.३%) | मंजूर |
पार्श्वभूमी
योजना रखडण्याची पार्श्वभूमी आणि पुढील पावले
ग्रामीण भागातील प्रत्येक घरात नळाद्वारे शुद्ध पिण्याचे पाणी पुरवण्यासाठी केंद्र सरकारने २०१९ मध्ये जलजीवन मिशन सुरू केले. महाराष्ट्रात नियोजनाचा अभाव, भूजल स्रोतांची चुकीची पाहणी आणि ग्राम कृती आराखड्यांमधील त्रुटी यांमुळे योजना रखडल्या. अनेक ठिकाणी मूळ स्रोतामध्ये पाणी उपलब्ध नसल्याने नवीन जलस्रोत शोधावे लागले. यामुळे १३ हजार ८३५ योजनांच्या खर्चात वाढ करावी लागली. भविष्यात सर्व कामे जलद गतीने पूर्ण करण्यासाठी अतिरिक्त निधीची तरतूद करून कामांवर देखरेख ठेवण्याचे प्रशासनाचे नियोजन आहे.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन पाणी पुरवठा व स्वच्छता विभागाने तातडीने बैठक घेऊन सुधारित प्रस्तावांना मंजुरी दिली. कंत्राटदारांच्या कामावर लक्ष ठेवण्यासाठी जिल्हा पातळीवर सनियंत्रण अधिक कडक केले जाईल.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर पाईप, सिमेंट, पंप आणि इतर बांधकामाशी संबंधित साहित्य पुरवठादारांची थकबाकी आणि देयकांची मागणी वाढली. सुधारित प्रशासकीय मान्यतेमुळे नव्या कंत्राटांच्या पैशांचा मार्ग सुकर झाला.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट प्रतिकूल परिणाम झाला. योजना पूर्ण न झाल्याने अनेक गावांमध्ये पिण्याच्या पाण्याची टंचाई कायम राहिली. नागरिकांना अद्याप नळाद्वारे शुद्ध पाणी मिळण्यासाठी वाट पाहावी लागत आहे.
ग्रामीण कुटुंब आणि लाभार्थी
ग्रामीण कुटुंब आणि लाभार्थी यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून घरोघरी नळजोडणी मिळण्यास विलंब होत आहे. खर्च वाढल्याने सुधारित कामांनंतर पाणीपुरवठा सुरळीत होण्याची आशा निर्माण झाली.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
जलजीवन मिशन अभियानात महाराष्ट्रात झालेली ३ हजार कोटी रुपयांची खर्चवाढ आणि ‘कॅग’ने ठेवलेला ठपका राज्य प्रशासनाच्या कारभारातील गंभीर त्रुटींवर प्रकाश टाकतो. ‘हर घर जल’ हे उद्दिष्ट गाठण्यासाठी आखलेली ही योजना अपुरे सर्वेक्षण आणि चुकीच्या आराखड्यांमुळे अडचणीत सापडली. ५१ हजार योजनांपैकी केवळ २४ टक्के योजना पूर्ण होणे हे यंत्रणेच्या संथ गतीचे द्योतक आहे. उपयोगिता प्रमाणपत्रे वेळेत न दिल्याने केंद्र सरकारकडून मिळणाऱ्या तब्बल ३२ हजार कोटींच्या निधीपासून राज्य वंचित राहिले. केवळ सुधारित प्रशासकीय मान्यता देऊन खर्च वाढवणे हा यावरील कायमस्वरूपी उपाय नाही. वाढलेला निधी योग्य कामांवरच खर्च होतो का आणि ग्रामीण भागातील तहानलेल्या जनतेला वेळेत पाणी मिळते का, यावर कडक नजर ठेवणे आवश्यक आहे.