नॉर्थ डकोटा (अमेरिका) येथून पर्यावरण संवर्धनाचा एक यशस्वी प्रयोग समोर आला आहे. एका दांपत्याने १९७३ मध्ये ४८०० एकर कोरडी जमीन खरेदी केली. सततच्या प्रयत्नांनंतर ५३ वर्षांनी तेथे पाण्याचा स्तर वाढला. उदमांजर (बिव्हर्स) परतले. २७० एकर क्षेत्रावर मूळ गवताळ प्रदेश पुनरुज्जीवित झाला आहे.
१९७३
दांपत्याने जमीन खरेदी केलेले वर्ष
४८०० एकर
एकूण खरेदी केलेले क्षेत्र
१० इंच
वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान
२७० एकर
पुनरुज्जीवित झालेले क्षेत्र
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
अमेरिकेतील नॉर्थ डकोटा भागात ५३ वर्षांपूर्वी दुष्काळी जमीन खरेदी केली गेली. एका दांपत्याने अथक प्रयत्नांनी या ओसाड कोरड्या जमिनीचे नंदनवन केले. जमिनीतील पाण्याचा स्तर वाढल्यावर वन्यजीव परतले आहेत. सद्यस्थितीत २७० एकर क्षेत्रावर नैसर्गिक गवताळ प्रदेश निर्माण झाला आहे.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
नॉर्थ डकोटा येथील स्थानिक दांपत्य या निसर्ग संवर्धन उपक्रमाचे मुख्य प्रेरक आहेत. स्थानिक पर्यावरण संवर्धन संस्था आणि वन्यजीव विभाग यांनी या कामात मोलाचे तांत्रिक सहकार्य केले. पर्यावरणप्रेमी नागरिक आणि अभ्यासक या यशस्वी प्रयोगाची माहिती घेत आहेत.
तात्कालिक परिणाम
परिसरातील अत्यंत कोरडे पडलेले ओढे आता वर्षभर वाहू लागले आहेत. जमिनीतील ओलावा कायमचा टिकून राहण्यास मदत मिळाली. बिव्हर्स म्हणजेच उदमांजर प्राण्यांच्या पुनरागमन संख्येत लक्षणीय वाढ झाली. नैसर्गिक पाण्याचे साठे तयार झाल्याने परिसरातील संपूर्ण जैवविविधतेला नवी संजीवनी मिळाली आहे.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
वन्यजीव संरक्षण विभागाने या महत्त्वपूर्ण खाजगी प्रयत्नांची विशेष दखल घेतली. स्थानिक प्रशासनाने या संपूर्ण भागाला अधिकृत पर्यावरण संवर्धन क्षेत्र घोषित केले आहे. शासनाकडून अशा खाजगी स्तरावरील उपक्रमांना आर्थिक आणि तांत्रिक प्रोत्साहन देण्याचे धोरण राबवले जात आहे.
ओसाड जमिनीचे नंदनवन
नॉर्थ डकोटा येथील दुष्काळी भागात वार्षिक पर्जन्यमान केवळ १० इंच होते. एवढ्या कमी पावसात शेती करणे अत्यंत अवघड मानले जात होते. एका पर्यावरणप्रेमी दांपत्याने धाडस करून १९७३ मध्ये ४८०० एकरचा विस्तीर्ण ओसाड परिसर खरेदी केला. त्यांनी या जमिनीवर स्थानिक वनस्पती आणि नैसर्गिक गवताची लागवड सुरू केली. पावसाचे पाणी अडवण्यासाठी त्यांनी पारंपारिक पद्धतींचा अवलंब केला. सातत्यपूर्ण प्रयत्नांमुळे जमिनीची धूप पूर्णपणे थांबली. जमिनीतील पाण्याचा साठा हळूहळू वाढू लागला. ५३ वर्षांच्या प्रदीर्घ आणि कष्टाच्या प्रवासानंतर आज या ओसाड जमिनीचे हिरवेगार नंदनवन झाले आहे. या प्रयोगाने जगासमोर पर्यावरण संवर्धनाचा नवा आदर्श ठेवला आहे.
- कमी पावसातही पर्यावरण संवर्धनाचा यशस्वी प्रयोग केला.
- ५३ वर्षांच्या प्रयत्नांनी ४८०० एकर जमीन सुपीक बनवली.
वन्यजीवांचे पुनरागमन आणि जलसंधारण
या खाजगी जमिनीवर मुबलक पाणी उपलब्ध झाल्याने विविध वन्यजीवांचा वावर वाढला आहे. विशेषतः बिव्हर्स म्हणजेच उदमांजर या अत्यंत उपयुक्त प्राण्यांनी येथे आपले नैसर्गिक मातीचे बंधारे बांधण्यास सुरुवात केली. या प्राण्यांच्या छोट्या बंधाऱ्यांमुळे भूपृष्ठावरील पाण्याचा वेग मर्यादित झाला. जमिनीतील ओलावा वाढल्यावर २७० एकर क्षेत्रात स्थानिक गवताची नैसर्गिक वाढ स्वतःहून झाली आहे. हे गवत या भागातील मूळ प्रजातीचे आहे. नैसर्गिक वनस्पतींच्या वाढीमुळे जमिनीची धूप पूर्णपणे थांबण्यास मदत झाली. स्थानिक प्रशासनाने या यशस्वी प्रकल्पाला विशेष भेट देऊन पाहणी केली आहे. खाजगी जागेवर निसर्गाचा समतोल राखल्याचे हे एक उत्कृष्ट उदाहरण मानले जात आहे.
“आम्ही १९७३ मध्ये अत्यंत कमी पाऊस पडणारी ओसाड जमीन खरेदी केली होती. निसर्गाच्या साखळीला कोणताही धक्का न लावता आम्ही हा बदल घडवून आणला आहे. बिव्हर्सच्या आगमनाने पाण्याचा कठीण प्रश्न कायमचा मिटला.”
— ड्वाइट ड्यूक, जमीन मालक व पर्यावरण अभ्यासक| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| खरेदी केलेले क्षेत्र | ४८०० एकर | पूर्ण |
| वार्षिक पर्जन्यमान | १० इंच | नोंदवले |
| पुनरुज्जीवित क्षेत्र | २७० एकर | कार्यरत |
| बिव्हर्सचे पुनरागमन | वन्यजीव संवर्धन | पूर्ण |
पार्श्वभूमी
अमेरिकेतील कोरड्या भागाचा प्रश्न आणि पुढील दिशा
अमेरिकेतील नॉर्थ डकोटा हा भाग अत्यंत कोरडा आणि दुष्काळी म्हणून ओळखला जातो. १९७० च्या दशकात या भागात तीव्र पाणीटंचाई निर्माण झाली होती. अनेक शेतकऱ्यांनी आपल्या जमिनी सोडून शहरांकडे स्थलांतर केले. अशा कठीण परिस्थितीत या दांपत्याने धाडसी पाऊल उचलले. त्यांनी आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर न करता केवळ नैसर्गिक घटकांवर लक्ष केंद्रित केले. मागील ५० वर्षांत त्यांनी या जमिनीवर हजारो स्थानिक झाडे लावली. भविष्यात या संपूर्ण ४८०० एकर क्षेत्रावर नैसर्गिक जंगल तयार करण्याचे उद्दिष्ट आहे. स्थानिक वन्यजीव विभाग आता या प्रकल्पाचा अभ्यास करत आहे. या प्रयोगाच्या धर्तीवर इतर दुष्काळी भागात नवीन जलसंधारण योजना राबवण्याची प्रशासनाची योजना आहे.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन स्थानिक प्रशासनाने खाजगी जमिनींवरील पर्यावरण संवर्धनाचे धोरण अधिक लवचिक केले आहे. या यशस्वी प्रयोगाची सविस्तर माहिती गोळा करण्यासाठी विशेष तांत्रिक समिती नेमण्यात आली आहे. खाजगी क्षेत्रातील पर्यावरण संवर्धनाला प्रोत्साहन देणारे कायदे लागू करण्याची तयारी सुरू झाली आहे.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर पर्यावरणपूरक शेती आणि निसर्ग पर्यटनाच्या नव्या संधी निर्माण झाल्या आहेत. या भागातील सुपीक जमिनीमुळे सेंद्रिय उत्पादनांच्या बाजारपेठेला नवी गती मिळाली आहे. नैसर्गिक साधनांच्या वापरामुळे होणाऱ्या आर्थिक बचतीमुळे व्यावसायिक गुंतवणूक वाढली आहे. परिसरातील कृषी पर्यटन व्यवसायाला विशेष चालना मिळाली आहे.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम पाण्याचा कठीण प्रश्न सुटल्याच्या रूपाने दिसत आहे. परिसरातील अनेक विहिरींच्या पाण्याच्या पातळीत वाढ झाली आहे. शुद्ध हवा आणि निरोगी नैसर्गिक वातावरण लाभल्याने लोकांचे आरोग्य सुधारले आहे. दुष्काळी भागातही निसर्ग संवर्धनाचे काम करणे शक्य असल्याचा दृढ विश्वास लोकांमध्ये निर्माण झाला आहे.
शेतकरी व पर्यावरण अभ्यासक
शेतकरी आणि पर्यावरण अभ्यासक यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून त्यांना निसर्गपूरक शेतीचे नवे तंत्र शिकता आले आहे. कमी पावसातही पारंपरिक पद्धतीने शेती सुधारण्याचे धडे शेतकऱ्यांना मिळाले आहेत. कृषी क्षेत्रातील अनेक संशोधक या मॉडेलचा सखोल अभ्यास करत आहेत. शेती शाश्वत करण्याचा विश्वास यातून वाढला आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
अमेरिकेतील नॉर्थ डकोटा येथील प्रयोग मानवी जिद्द आणि निसर्गाच्या ताकदीची उत्तम साक्ष देतो. ओसाड जमिनीवर ५३ वर्षे सातत्याने काम करणे अवघड काम होते. केवळ कृत्रिम उपायांवर अवलंबून न राहता निसर्गाला स्वतःचे काम करू देणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. बिव्हर्स प्राण्यांच्या साह्याने पाण्याचे पुनरुज्जीवन करणे हा नैसर्गिक उपाय प्रभावी ठरला आहे. हा प्रयोग केवळ अमेरिकेपुरता मर्यादित नसून भारतातील दुष्काळी भागांसाठीही दिशादर्शक ठरू शकतो. मानवाने निसर्गात हस्तक्षेप न करता त्याला सावरण्याची पुरेशी संधी दिली पाहिजे. खाजगी प्रयत्नांना शासकीय पाठबळ मिळाल्यास पर्यावरणीय बदलांशी लढा देणे सोपे जाते.
