३ सप्टेंबर (गुरुवार). पश्चिम घाटातील अतिशय दुर्मिळ अशा गोड्या पाण्याच्या दलदलीच्या परिसंस्था नामशेष होण्याच्या उंबरठ्यावर आहेत. शास्त्रज्ञांनी या अत्यंत संवेदनशील नैसर्गिक वारशाबद्दल तीव्र चिंता व्यक्त केली आहे. अनियंत्रित मानवी हस्तक्षेप तसेच हवामान बदलाचा या दलदलींवर विपरीत परिणाम दिसून येत आहे. संवर्धनाची तातडीने गरज आहे.
४
दलदली आढळणारी राज्ये
१४०
दशलक्ष वर्षे जुना इतिहास
६०
टक्क्यांपेक्षा अधिक प्रजातींचा धोका
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
पश्चिम घाटातील मायरिस्टिका दलदलीचे अस्तित्व धोक्यात आले आहे. शेतीचा विस्तार आणि पाण्याचा उपसा यामुळे या अतिसंवेदनशील जागा नष्ट होत आहेत. सद्यस्थितीत या दुर्मिळ परिसंस्थेचा केवळ काही लहान तुकड्यांमध्येच अंश शिल्लक आहे.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
पर्यावरण शास्त्रज्ञ, भारतीय विज्ञान संस्था आणि वन विभाग यांचे प्रतिनिधी या विषयावर काम करत आहेत. स्थानिक जैवविविधता मंडळाचे सदस्य संवर्धन आराखडा तयार करत आहेत.
तात्कालिक परिणाम
दलदलीच्या लगतच्या भागात भूगर्भातील पाण्याची पातळी वेगाने खाली जात आहे. स्थानिक जलप्रवाहांची दिशा बदलली आहे. वैशिष्ट्यपूर्ण वनस्पती तसेच प्राण्यांच्या अनेक प्रजाती नामशेष होण्याचा धोका वाढला आहे.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
वन विभागाने या दलदलीच्या भागांना संरक्षित क्षेत्र घोषित करण्याची तयारी सुरू केली आहे. स्थानिक प्रशासनाने बेकायदेशीर उत्खनन आणि शेती विस्तारावर तात्पुरती बंदी घातली आहे.
प्राचीन नैसर्गिक वारसा धोक्यात
पश्चिम घाटातील मायरिस्टिका दलदली या जगातील सर्वात जुन्या परिसंस्थांपैकी एक आहेत. या दलदलींमध्ये आढळणारी जंगले लाखो वर्षांपूर्वीच्या उत्क्रांतीची साक्ष देतात. इथली झाडे जमिनीखालील पाण्याचा साठा नियंत्रित ठेवतात. ही झाडे हवेतील कार्बन शोषून घेण्याचे महत्त्वाचे काम करतात. सध्या वाढत्या जागतिक तापमानाचा फटका या नाजूक भागाला बसत आहे. पावसाचे अनिश्चित प्रमाण या परिसंस्थेला कमकुवत करत आहे. मानवनिर्मित रस्ते आणि बांधकामांमुळे या दलदलींचे नैसर्गिक प्रवाह खंडित झाले आहेत. या मौल्यवान वारशाचे जतन करण्यासाठी विशेष कृती आराखड्याची गरज संशोधकांनी व्यक्त केली आहे.
- पश्चिम घाटातील मायरिस्टिका दलदलींचा इतिहास लाखो वर्षांपूर्वीचा आहे.
- वाढत्या बांधकामांमुळे दलदलींचे नैसर्गिक पाण्याचे स्त्रोत आटत आहेत.
संवर्धनाचे नवे आव्हान
दलदलीच्या भागातील बहुतांश जमीन खाजगी मालकीची आहे. स्थानिक शेतकरी या दलदलींचा वापर सुपारीच्या बागा तयार करण्यासाठी करत आहेत. रासायनिक खतांचा वाढता वापर जमिनीचा पोत बिघडवत आहे. दलदलीतील पाण्याचा उपसा शेतीसाठी मोठ्या प्रमाणात सुरू आहे. अशाने दलदली सुकत चालल्या आहेत. वन विभागाकडे या खाजगी जमिनींचे संवर्धन करण्याचे थेट अधिकार मर्यादित आहेत. शासनाला स्थानिक नागरिकांच्या सहभागानेच ही मोहीम राबवावी लागते. पर्यावरणस्नेही पर्यटनाच्या माध्यमातून जनजागृती करण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत.
“पश्चिम घाटातील मायरिस्टिका दलदलींचे अस्तित्व संपल्यास संपूर्ण जलचक्र बिघडेल. या प्राचीन परिसंस्थेचे संवर्धन करणे आपली सामूहिक जबाबदारी आहे.”
— डॉ. टी. व्ही. रामचंद्र, ज्येष्ठ पर्यावरण शास्त्रज्ञ- खाजगी मालकीच्या जमिनींमुळे वन विभागाच्या संवर्धन मोहिमेत अडथळे येत आहेत.
- स्थानिक जनतेच्या थेट सहभागाशिवाय संवर्धन मोहीम यशस्वी करणे कठीण आहे.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| मुख्य वनस्पती | जंगली जायफळ | संकटग्रस्त |
| भौगोलिक स्थान | पश्चिम घाट | विखुरलेले |
| धोक्याचे स्वरूप | शेती विस्तार आणि पाणी उपसा | गंभीर |
| संवर्धन स्थिती | वन विभागाचे सर्वेक्षण | सुरू |
पार्श्वभूमी
दलदलींच्या ऱ्हासाचा इतिहास आणि भविष्यातील पावले
गेल्या काही दशकांमध्ये पश्चिम घाटातील जवळजवळ ऐंशी टक्के दलदली नष्ट झाल्याचे अभ्यास सांगतात. ब्रिटीश काळातील चुकीच्या वन धोरणांचा फटका या भागाला बसला. तत्कालीन प्रशासनाने दलदलीच्या जागेवर व्यापारी वृक्षांची लागवड केली होती. स्वातंत्र्यानंतर शेतीसाठी या जमिनींचे सपाटीकरण करण्यात आले. आताच्या काळात हवामान बदलाचा वेग वाढल्याने उरलेल्या दलदलीही संकटात आहेत. शास्त्रज्ञांचा गट या भागाचा सविस्तर नकाशा तयार करत आहे. उपग्रहाच्या मदतीने या भागावर लक्ष ठेवले जात आहे. पुढील काळात हरित लवादाकडे या संदर्भात नवीन याचिका दाखल करण्याची तयारी स्थानिक पर्यावरणप्रेमी करत आहेत.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन वन विभागाने दलदलीच्या क्षेत्राचे सीमांकन सुरू केले आहे. बेकायदेशीर पाणी उपसा करणाऱ्यांवर कडक कायदेशीर कारवाईचे आदेश जारी करण्यात आले आहेत.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर पर्यावरणपूरक शेती उत्पादनांना प्राधान्य देण्याची चर्चा सुरू झाली आहे. रासायनिक खतांच्या विक्रीवर स्थानिक स्तरावर निर्बंध लादले जात आहेत.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम पिण्याच्या पाण्याच्या टंचाईच्या रूपाने जाणवू लागला आहे. विहिरी कोरड्या पडत असल्याने स्थानिक नागरिक संवर्धनासाठी पुढे येत आहेत.
पर्यावरण अभ्यासक
पर्यावरण अभ्यासक यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून संशोधकांना नवीन संवर्धन पद्धती शोधण्यासाठी विशेष निधी मिळण्याची आशा निर्माण झाली आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
पश्चिम घाटातील मायरिस्टिका दलदलींचे संकट हे केवळ निसर्गाचे नुकसान नाही. हा मानवाच्या अस्तित्वाशी जोडलेला अत्यंत गंभीर प्रश्न आहे. विकास आणि पर्यावरण संवर्धन यांचा समतोल राखण्यात आपण अपयशी ठरत आहोत. केवळ कायदे करून हा नैसर्गिक ठेवा वाचवता येणार नाही. यासाठी स्थानिक पातळीवर जनजागृती आणि प्रत्यक्ष लोकसहभाग अत्यंत आवश्यक आहे. प्रशासनाने संवर्धन कार्यात उदासीनता न दाखवता तातडीने पावले उचलावीत. काळाची पावले ओळखून आताच कृती केल्यास, पुढील पिढीसाठी हा प्राचीन वारसा सुरक्षित राहील.