नवी दिल्ली – पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी नवी दिल्लीत देशातील २० प्रमुख अवकाश क्षेत्रातील नवउद्यमींच्या (स्पेस स्टार्ट-अप्स) मुख्य कार्यकारी अधिकारी आणि संस्थापकांशी संवाद साधून त्यांच्या नावीन्यपूर्ण उपक्रमांचा आढावा घेतला.
२०
नवउद्यमी संस्था
अंतराळ
तंत्रज्ञान विभाग
नवी दिल्ली
स्थान
CEO
मुख्य कार्यकारी अधिकाऱ्यांची उपस्थिती
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी नवी दिल्लीत देशातील अग्रगण्य २० अंतराळ नवउद्यमींच्या संस्थापकांशी प्रत्यक्ष संवाद साधला. या बैठकीत अंतराळ क्षेत्रातील संशोधन, तंत्रज्ञान विकास आणि भारतीय उपग्रहांच्या निर्मितीबाबत सविस्तर चर्चा पार पडली.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी, भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (इस्रो) तसेच इंडियन नॅशनल स्पेस प्रमोशन अँड ऑथोरायझेशन सेंटर (इन-स्पेस) आणि खाजगी अवकाश कंपन्यांचे प्रतिनिधी या बैठकीस उपस्थित होते.
तात्कालिक परिणाम
खाजगी अंतराळ क्षेत्रातील नवउद्यमींना प्रोत्साहन देण्याच्या दृष्टीने केंद्र सरकारने धोरणात्मक सहकार्याची ग्वाही दिली. अंतराळ क्षेत्रातील संशोधन अधिक जलद गतीने पुढे नेण्याचे नियोजन निश्चित करण्यात आले.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
केंद्र शासनाने अंतराळ क्षेत्र खाजगी सहभागासाठी खुले केल्यानंतर घेतलेला हा महत्त्वाचा पुढाकार आहे. नवउद्यमींना इस्रोच्या पायाभूत सुविधा आणि तांत्रिक साह्य उपलब्ध करून देण्याचे अधिकृत धोरण सरकारने स्वीकारले.
अंतराळ क्षेत्रातील खाजगी सहभाग आणि प्रगती
नवी दिल्लीतील बैठकीत पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी अंतराळ क्षेत्रातील नव्या युगाच्या वाटचालीचा सविस्तर आढावा घेतला. देशातील खाजगी अंतराळ कंपन्यांनी उपग्रह निर्मिती, रॉकेट प्रक्षेपण प्रणाली, अवकाशीय डेटा विश्लेषण आणि उपग्रह दळणवळण क्षेत्रात केलेल्या उल्लेखनीय कामगिरीचे कौतुक करण्यात आले. भारतीय नवउद्यमी जागतिक पातळीवर स्पर्धा करण्यासाठी सज्ज होत असून तरुण संशोधकांचे योगदान अत्यंत महत्त्वाचे मानले जात आहे.
- इस्रोच्या पायाभूत सुविधांचा वापर खाजगी कंपन्यांसाठी सुलभ करण्यात येत आहे.
- अंतराळ क्षेत्रात खाजगी गुंतवणुकीला गती देण्यासाठी विशेष प्रोत्साहन व्यवस्था निर्माण करण्यात येत आहे.
जागतिक अंतराळ बाजारात भारताचे स्थान
भारताला जागतिक अंतराळ अर्थव्यवस्थेत आघाडीवर नेण्यासाठी खाजगी कंपन्यांची भूमिका मध्यवर्ती मानली जाते. उपग्रह तंत्रज्ञान स्वस्त आणि सुलभ बनवण्यावर नवउद्यमींनी भर दिला आहे. केंद्र सरकारच्या ‘इन-स्पेस’ या संस्थेमार्फत खाजगी क्षेत्रातील नवउद्यमींना परवानग्या आणि तांत्रिक मार्गदर्शन एकाच छताखाली पुरवण्यात येत आहे. नवउद्यमींच्या मागण्यांवर सकारात्मक निर्णय घेण्याचे आश्वासन पंतप्रधानांनी दिले.
“भारतीय तरुणांमधील नावीन्यपूर्ण शोधवृत्ती अंतराळ क्षेत्राचा कायापालट करत आहे. खाजगी नवउद्यमींच्या सहकार्याने भारत अंतराळ तंत्रज्ञानात जागतिक महासत्ता बनेल.”
— नरेंद्र मोदी, पंतप्रधान- अंतराळ क्षेत्रातील तंत्रज्ञान विकासासाठी संशोधन आणि विकास निधी वाढवण्यावर भर.
- खाजगी कंपन्यांच्या उपग्रह प्रक्षेपणासाठी ‘इस्रो’च्या उड्डाण तळांचा थेट वापर सुरू.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| संवाद कार्यक्रम | नवी दिल्ली | पूर्ण |
| सहभागी नवउद्यमी | २० अंतराळ कंपन्या | नोंदवले |
| मध्यवर्ती संस्था | इन-स्पेस व इस्रो | कार्यरत |
| मुख्य धोरण | खाजगी अंतराळ सहभाग | मंजूर |
पार्श्वभूमी
अंतराळ सुधारणा आणि नवउद्यमींची भरारी
केंद्र सरकारने २०२० मध्ये अंतराळ क्षेत्र खाजगी गुंतवणुकीसाठी खुले करण्याचा ऐतिहासिक निर्णय घेतला होता. या निर्णयाच्या अंमलबजावणीसाठी ‘इन-स्पेस’ या स्वतंत्र संस्थेची स्थापना करण्यात आली. यापूर्वी केवळ सरकारी पातळीवर मर्यादित असलेल्या अंतराळ संशोधनात आता शेकडो खाजगी स्टार्ट-अप्स कार्यरत आहेत. स्वदेशी बनावटीचे खाजगी रॉकेट प्रक्षेपण आणि लहान उपग्रहांची निर्मिती या कंपन्यांनी यशस्वीपणे करून दाखवली आहे. पुढील काळात जागतिक अंतराळ बाजारातील भारताचा वाटा वाढवण्यासाठी सरकार आणि खाजगी उद्योग संयुक्तपणे काम करत आहेत.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन अंतराळ क्षेत्रातील नियमन आणि परवानग्यांची प्रक्रिया अधिक पारदर्शक तसेच गतिमान करण्यासाठी तंत्रज्ञान विभागामार्फत विशेष धोरणात्मक आराखडा तयार करण्यात येत आहे.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर अंतराळ तंत्रज्ञान क्षेत्रात नवीन गुंतवणुकीचा ओघ वाढण्याची चिन्हे असून व्हेंचर कॅपिटल आणि परदेशी संस्थात्मक गुंतवणूकदारांचा विश्वास दृढ होत आहे.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम कृषी, हवामान अंदाज, आपत्ती व्यवस्थापन आणि दळणवळण यंत्रणा अधिक अचूक होण्याच्या रूपात दिसून येईल.
अवकाश संशोधक व तरुण उद्योजक
अवकाश संशोधक व तरुण उद्योजक यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून देशातच उच्च दर्जाचे संशोधन आणि रोजगाराच्या नव्या संधी उपलब्ध होण्याची दारे खुली झाली आहेत.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
पंतप्रधानांनी अंतराळ क्षेत्रातील नवउद्यमींशी साधलेला संवाद हा भारताच्या विज्ञान-तंत्रज्ञान प्रवासातील मैलाचा दगड आहे. अंतराळ क्षेत्राचे उदारीकरण केल्यानंतर अवघ्या काही वर्षांत भारतीय तरुणांनी दाखवलेली कौशल्याची चुणूक थक्क करणारी आहे. सरकारी संस्था आणि खाजगी क्षेत्राची भागीदारी ही देशाच्या प्रगतीची गुरुकिल्ली मानली पाहिजे. ‘इस्रो’ची तांत्रिक ताकद आणि नवउद्यमींची गतिशीलता एकत्र आल्यास जागतिक अंतराळ बाजारात भारताचा प्रभाव वेगाने वाढेल. या क्षेत्रातील तरुण उद्योजकांना आवश्यक असणारे भांडवल आणि प्रशासकीय मंजुरी सुलभ ठेवल्यास भारत तंत्रज्ञान क्षेत्रातील जागतिक नेतृत्व सिद्ध करेल.