संरक्षण मंत्री राजनाथ सिंह यांनी ‘आयएएसव्ही त्रिवेणी’ या नौकेवरून जगभ्रमणाची ऐतिहासिक मोहीम यशस्वी करणाऱ्या तिन्ही दलांतील महिला अधिकारी पथकाचा विशेष सत्कार केला.
३१४
सागरी मोहिमेचा एकूण काळ (दिवस)
२५,५००
पार केलेले अंतर (समुद्री मैल)
९
सहभागी महिला अधिकाऱ्यांची संख्या
४
पार केलेले एकूण महासागर
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
संरक्षण मंत्री राजनाथ सिंह यांनी आयएएसव्ही त्रिवेणी नौकेवरून ‘समुद्र प्रदक्षिणा’ ही ऐतिहासिक जगभ्रमण मोहीम पूर्ण करणाऱ्या नऊ महिला लष्करी अधिकाऱ्यांचा सत्कार करून त्यांच्याशी संवाद साधला.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
संरक्षण मंत्री राजनाथ सिंह, लष्करप्रमुख जनरल धीरज सेठ, संरक्षण सचिव राजेश कुमार सिंह आणि तिन्ही दलांतील उच्च पदस्थ अधिकारी उपस्थित होते.
तात्कालिक परिणाम
लष्करातील कठीण मोहिमांमध्ये महिलांच्या क्षमतेबाबतचे जुने दृष्टिकोन पूर्णपणे मोडीत निघाले असून भारतीय संरक्षण दलांत महिलांचा आत्मविश्वास वाढला आहे.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
संरक्षण मंत्रालयाने दोन वर्षांचे खडतर प्रशिक्षण, २४ तास किनारी सहाय्य यंत्रणा आणि तांत्रिक पाठबळ पुरवून ही ऐतिहासिक सागरी मोहीम यशस्वीरीत्या पार पाडली.
आयएएसव्ही त्रिवेणीचे ऐतिहासिक सागरी यश आणि टप्पे
‘समुद्र प्रदक्षिणा’ मोहिमेने आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील सर्व सागरी मानके यशस्वीपणे पूर्ण केली आहेत.
- नौकेने सर्व रेखावृत्ते पार करत विषुववृत्त दोनदा ओलांडले आणि तिन्ही प्रमुख भूशिरांना (केप लीउविन, केप हॉर्न, केप ऑफ गुड होप) वळसा घातला.
- ड्रेक पॅसेज या अत्यंत आव्हानात्मक सागरी क्षेत्रातून यशस्वी प्रवास करून या पथकाने प्रतिष्ठित ‘केप हॉर्नर्स’ क्लबमध्ये स्थान मिळवले.
नारी शक्ती आणि सैनिकी मुत्सद्देगिरीचे जागतिक प्रतीक
नवी दिल्लीत झालेल्या संवादात महिला अधिकाऱ्यांनी आपल्या ३१४ दिवसांच्या प्रवासातील खडतर अनुभव मांडले. अत्यंत प्रतिकूल हवामान, अथांग समुद्रातील लाटा आणि शारीरिक-मानसिक आव्हानांवर मात करत त्यांनी हा प्रवास पूर्ण केला. या मोहिमेत थलसेना, नौसेना आणि वायुसेनेच्या महिला अधिकाऱ्यांनी एकाच ध्वजाखाली एकत्र येत संयुक्त कार्यक्षमतेचे उत्कृष्ट उदाहरण सादर केले. ऑस्ट्रेलिया, न्यूझीलंड, अर्जेंटिना आणि दक्षिण आफ्रिका या देशांतील बंदरांवर थांबून या पथकाने भारताचा सांस्कृतिक वारसा, आत्मनिर्भर तंत्रज्ञान आणि सैनिकी शिस्त जगासमोर मांडली. आंतरराष्ट्रीय स्तरावर भारताची सॉफ्ट पॉवर मजबूत करण्याचे काम या नौकेने केले आहे.
“या महिला अधिकाऱ्यांनी खडतर लष्करी मोहिमांमध्ये महिलांच्या क्षमतेवर प्रश्न उपस्थित करणाऱ्यांना चोख उत्तर दिले आहे. शारीरिक व मानसिक कणखरता कोणत्याही लिंगावर अवलंबून नसते.”
— राजनाथ सिंह (संरक्षण मंत्री)“देशाचे नाव उज्ज्वल ठेवण्याची भावना हीच आमच्यासाठी सर्वात मोठी ऊर्जा होती. या मोहिमेतील प्रत्येक आव्हान सैनिकी निष्ठा आणि सहकार्यामुळे सहज पार करता आले.”
— अनुजा वरुडकर (लेफ्टनंट कर्नल, मोहीम प्रमुख)- दोन वर्षांच्या कठोर सरावानंतर ११ सप्टेंबर २०२५ रोजी मुंबईतील गेटवे ऑफ इंडियावरून या मोहिमेला सुरुवात झाली होती.
- स्वदेशी बनावटीची आयएएसव्ही त्रिवेणी नौका ‘आत्मनिर्भर भारत’ अभियानाचे उत्तम उदाहरण ठरली आहे.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| मोहिमेचे नाव | समुद्र प्रदक्षिणा | पूर्ण |
| वापरलेली नौका | आयएएसव्ही त्रिवेणी | नोंदवले |
| मोहीम प्रमुख | लेफ्टनंट कर्नल अनुजा वरुडकर | कार्यरत |
| प्रारंभ व समाप्ती | मुंबई (गेटवे ऑफ इंडिया) | पूर्ण |
पार्श्वभूमी
लष्करातील महिला सहभाग आणि त्रिसत्ताक समन्वयाचे भवितव्य काय?
भारतीय संरक्षण दलात महिलांना लढाऊ आणि आव्हानात्मक भूमिकांमध्ये अधिकाधिक संधी देण्याचे धोरण केंद्र सरकारने स्वीकारले आहे. ‘समुद्र प्रदक्षिणा’ ही थलसेना, नौसेना आणि वायुसेना या तिन्ही दलांच्या संयुक्त सहभागातून आखलेली पहिलीच सागरी जगभ्रमण मोहीम होती. यापूर्वी भारतीय नौसेनेने महिला अधिकाऱ्यांच्या स्वतंत्र मोहिमा राबवल्या आहेत, मात्र तिन्ही दलांचे एकत्रित पथक सागरी प्रवासावर पाठवण्याचा हा प्रयोग सैनिकी इतिहासात पहिलाच ठरला. आगामी काळात तिन्ही दलांमधील समन्वय (Jointness) वाढवण्यासाठी आणि महिला अधिकाऱ्यांना अत्याधुनिक व कठीण मोहिमांत संधी देण्यासाठी हे यश पायाभूत ठरेल.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन तिन्ही सैन्यदलांमधील संयुक्त मोहिमांची क्षमता वाढवण्यावर भर दिला जात आहे. लष्करी रणनीतीमध्ये महिला अधिकाऱ्यांचा सहभाग वाढवण्यासाठी नवे धोरणात्मक निर्णय घेतले जात आहेत.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर भारतातील स्वदेशी जहाजबांधणी उद्योग आणि संरक्षण निर्मिती क्षेत्राला मोठे प्रोत्साहन मिळाले आहे. ‘आयएएसव्ही त्रिवेणी’ने जागतिक प्रवासात भारताच्या तांत्रिक क्षमतेची दखल घेण्यास भाग पाडले आहे.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम देशभरातील तरुण पिढीच्या, विशेषतः महिलांच्या आत्मविश्वासावर झाला आहे. या ऐतिहासिक यशामुळे साहसी खेळ आणि सैन्यदलात भरती होण्यासाठी मुलींना मोठी प्रेरणा मिळाली आहे.
महिला अधिकारी व तरुणी
तरुणी यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून त्यांनी कोणत्याही क्षेत्रात करिअर करताना लिंगभेदाच्या मर्यादा ओलांडण्याचा आत्मविश्वास प्राप्त केला आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
आयएएसव्ही त्रिवेणीच्या माध्यमातून भारतीय महिला सैनिकांनी रचलेला इतिहास देशासाठी भूषणावह आहे. अथांग आणि अस्वस्थ महासागरावर ३१४ दिवस घालवून २५,५०० समुद्री मैलांचा टप्पा पार करणे ही केवळ एक सागरी सफर नसून अफाट धैर्याची पराकाष्ठा आहे. तिन्ही दलांच्या महिला अधिकाऱ्यांनी एकाच ध्येयाने काम करत ‘संयुक्ततेचे’ (Jointness) जे दर्शन घडवले, ते भारतीय सैन्यदलांच्या भविष्यातील थेटर कमांड्स आणि एकात्मिक रणनीतीसाठी अत्यंत आशादायक आहे. अशा मोहिमांमुळे जागतिक पटलावर भारताची मुत्सद्दी प्रतिमा उंचावते. सैन्यातील महिलांचे स्थान केवळ प्रतीकात्मक न राहता लढाऊ व नेतृत्वाच्या पातळीवर अधिक मजबूत होत असल्याचे या यशामुळे स्पष्ट झाले आहे.