नवी दिल्ली: देशातील असंघटित क्षेत्रातील व्यावसायिक आस्थापनांच्या संख्येत एप्रिल ते जून या तिमाहीत ९ टक्क्यांपेक्षा जास्त वाढ नोंदवली गेली. राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालयाच्या ताज्या अहवालातून ही आकडेवारी समोर आली. या वाढीने देशातील लहान उद्योगांच्या विस्ताराचे चित्र स्पष्ट केले आहे. रोजगार निर्मितीला यातून गती मिळत आहे.
९%
असंघटित आस्थापनांची वाढ
३
एप्रिल ते जून महिने
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
एप्रिल ते जून या तिमाहीत देशातील असंघटित क्षेत्रातील आस्थापनांमध्ये ९ टक्क्यांची वाढ झाली. देशांतर्गत आर्थिक हालचाली वेगवान झाल्याचे हे संकेत आहेत. स्वयंरोजगार आणि लघु उद्योगांचा यात सिंहाचा वाटा आहे.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
केंद्रीय सांख्यिकी आणि कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालय या अहवालाचे मुख्य नियंत्रक आहेत. देशातील लघु व्यावसायिक, किरकोळ व्यापारी आणि गृह उद्योग या वाढीचे मुख्य शिल्पकार मानले जातात.
तात्कालिक परिणाम
स्थानिक पातळीवर रोजगाराच्या नवीन संधी उपलब्ध झाल्या आहेत. ग्रामीण आणि निमशहरी भागातील बाजारपेठांमध्ये आर्थिक उलाढाल गतिमान झाली. बँकांच्या कर्ज वाटप प्रक्रियेला गती मिळाली.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
केंद्र सरकार या क्षेत्राला प्रोत्साहन देण्यासाठी विशेष योजना राबवत आहे. मुद्रा कर्ज योजना आणि इतर सवलतींच्या माध्यमातून या लहान उद्योगांना प्रशासकीय पाठबळ दिले जात आहे.
असंघटित क्षेत्रातील वाढीचे स्वरूप
राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालयाच्या अहवालानुसार एप्रिल-जून तिमाहीत असंघटित आस्थापनांची संख्या वेगाने वाढली. सेवा क्षेत्र आणि किरकोळ व्यापार क्षेत्रात ही वाढ प्रकर्षाने दिसून येते. लहान उत्पादक घटकांनी देखील या कालावधीत चांगली कामगिरी केली. ग्रामीण भागातील लघु उद्योगांनी या विकासात मोलाचे योगदान दिले. कर्जपुरवठ्यातील सुलभता आणि डिजिटल पेमेंट व्यवस्थेचा स्वीकार या घटकांनी या वाढीला मदत केली. महिला उद्योजकांच्या संख्येतही लक्षणीय वाढ नोंदवली गेली. या सकारात्मक बदलाने स्थानिक अर्थव्यवस्था मजबूत होत असल्याचे चित्र आहे.
- एप्रिल-जून तिमाहीत सेवा क्षेत्रात लक्षणीय वाढ झाली.
- डिजिटल आर्थिक व्यवहारांनी लहान व्यापाऱ्यांना व्यवसाय विस्तार करणे सोपे केले.
रोजगार निर्मिती आणि आर्थिक प्रभाव
असंघटित क्षेत्राचा विस्तार थेट रोजगाराशी संबंधित असतो. या तिमाहीतील वाढीने स्थानिक पातळीवर लाखो नवीन रोजगार निर्माण केले. स्वयंरोजगाराचे प्रमाण वाढल्याने रोजगाराचा प्रश्न काही प्रमाणात सुटण्यास मदत झाली. ग्रामीण भागात शेतीवरील अवलंबित्व कमी होऊन इतर व्यवसायांकडे लोकांचा ओढा वाढला. स्थानिक बाजारपेठेतील मागणी वाढल्याने या उद्योगांचा आत्मविश्वास वाढला आहे. सरकारी योजनांचा लाभ थेट या घटकांपर्यंत पोहोचत आहे.
“असंघटित क्षेत्रातील ९ टक्के वाढ देशाच्या आर्थिक सक्षमीकरणाचे लक्षण आहे. लहान उद्योगांना कर्जपुरवठा सुलभ केल्याने हा बदल दिसून येत आहे.”
— डॉ. अरविंद मेहता, आर्थिक सल्लागार, केंद्रीय मंत्रालय“या क्षेत्रातील वाढ निश्चितच आनंददायी आहे. शाश्वत विकासासाठी या लहान उद्योगांना नियमित बाजारपेठ आणि तांत्रिक साहाय्य मिळणे आवश्यक आहे.”
— प्रा. रमेश पाटील, अर्थतज्ज्ञ| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| वाढ दर | ९ टक्क्यांपेक्षा जास्त | नोंदवली |
| अहवाल कालावधी | एप्रिल ते जून तिमाही | पूर्ण |
| प्रमुख क्षेत्र | सेवा आणि किरकोळ व्यापार | कार्यरत |
| अहवाल सादरकर्ता | राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालय | प्रसिद्ध |
पार्श्वभूमी
मागील वर्षांच्या तुलनेत सद्यस्थिती काय आहे?
मागील आर्थिक वर्षात याच तिमाहीत असंघटित क्षेत्रातील वाढ संथ गतीने होत होती. कोविड संकटानंतर या क्षेत्राला सावरण्यासाठी बराच काळ लागला. जुन्या आकडेवारीनुसार या क्षेत्राचा विकास दर अवघा चार ते पाच टक्के होता. आता नऊ टक्क्यांची नोंद झाल्यामुळे या क्षेत्राचा पुनरुज्जीवन प्रवास वेगाने सुरू असल्याचे स्पष्ट होते. केंद्र सरकार आगामी काळात या उद्योगांसाठी नवीन धोरण जाहीर करण्याची चिन्हे आहेत. पुढील तिमाहीत या वाढीचा वेग कायम ठेवण्यासाठी विशेष आर्थिक पॅकेजची घोषणा होण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन लहान आस्थापनांच्या नोंदणीसाठी सुलभ नियम तयार केले जात आहेत. स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या पातळीवर परवाना पद्धती सोपी केली जात आहे. प्रशासकीय अडथळे दूर करून व्यापार सुलभतेला प्राधान्य दिले जात आहे.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर उत्साहाचे वातावरण पसरले आहे. कच्च्या मालाची मागणी वाढली असून पुरवठा साखळी मजबूत होत आहे. घाऊक व्यापाऱ्यांच्या उलाढालीत वाढ नोंदवली गेली आहे.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम घडून येत आहे. स्थानिक पातळीवर वस्तू आणि सेवा सहज उपलब्ध होत आहेत. रोजगाराच्या नवीन संधी निर्माण झाल्याने कुटुंबांच्या उत्पन्नात सुधारणा होत आहे.
लघु उद्योजक आणि कामगार
लहान उद्योजक आणि कामगार यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून त्यांच्या आर्थिक प्रगतीचा मार्ग सुकर होत आहे. त्यांना नियमित उत्पन्न मिळण्यास मदत होत आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
असंघटित क्षेत्रातील नऊ टक्क्यांची वाढ भारतीय अर्थव्यवस्थेसाठी नक्कीच दिलासादायक बातमी आहे. देशातील रोजगार निर्मितीमध्ये या क्षेत्राचे योगदान नेहमीच महत्त्वाचे राहिले आहे. ही वाढ केवळ तात्पुरती न राहता दीर्घकालीन टिकवून ठेवणे आवश्यक आहे. या लहान व्यावसायिक घटकांना कच्चा माल योग्य दरात मिळणे आणि त्यांना तंत्रज्ञानाची जोड देणे गरजेचे आहे. सरकारी पातळीवर केवळ कर्ज मंजुरी न करता, त्यांच्या मालाला हक्काची बाजारपेठ मिळवून देणे गरजेचे आहे. या क्षेत्राचा विकास देशाच्या सर्वांगीण विकासाचा पाया आहे.