गुजरातच्या जामनगर येथील विस्तीर्ण परिसरात पसरलेल्या ‘वनतारा’ या प्रकल्पाने गेल्या एका वर्षात वन्यप्राण्यांचे संरक्षण, तातडीचे उपचार आणि त्यांच्या पुनर्वसनाच्या कार्यात एक अभूतपूर्व क्रांती घडवून आणली आहे. रिलायन्स फाऊंडेशनच्या पाठबळावर उभ्या राहिलेल्या या प्रकल्पाने आतापर्यंत लाखो वन्यजीवांना सुरक्षित आश्रय दिला आहे. केवळ निवारा देणे इतकेच मर्यादित उद्दिष्ट न ठेवता, जखमी आणि अनाथ प्राण्यांना मायेची ऊब आणि शास्त्रीय देखभालीखाली नवे जीवन देणे, हे या प्रकल्पाचे मुख्य सूत्र राहिले आहे. आज हा प्रकल्प आशियातीलच नव्हे, तर जगातील वन्यजीव कल्याणाचे एक महत्त्वाचे केंद्र बनले आहे.
या संपूर्ण उपक्रमाचे नेतृत्व अनंत अंबानी करत असून, त्यांच्या निष्ठेला आणि दूरदृष्टीला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मोठी मान्यता मिळाली आहे. त्यांच्या प्राणिप्रेमासाठी आणि मानवतावादी दृष्टिकोनासाठी त्यांना अत्यंत प्रतिष्ठेचा ‘जागतिक मानवतावादी पुरस्कार’ देऊन गौरवण्यात आले आहे. हा सन्मान मिळवणारे ते जगातील सर्वात तरुण आणि पहिले आशियाई ठरले आहेत. त्यांच्या या जागतिक यशामुळे भारताच्या वन्यजीव संवर्धन मोहिमेकडे बघण्याचा जगाचा दृष्टिकोन बदलला असून, जागतिक नकाशावर भारताची मान अभिमानाने उंचावली आहे.
वनतारा प्रकल्पाची कार्यपद्धती ही केवळ पारंपरिक नसून ती पूर्णपणे वैज्ञानिक निकषांवर आधारित आहे. जगभरातील नामवंत वन्यजीव तज्ज्ञांनी या केंद्रातील सुविधांचे आणि कार्यक्षमतेचे सखोल मूल्यमापन केले आहे. या पारदर्शक आणि उच्च दर्जाच्या कामामुळेच प्रकल्पाला ‘जागतिक दयाळू संवर्धन प्रमाणपत्र’ तसेच अनेक आंतरराष्ट्रीय संस्थांचे सदस्यत्व प्राप्त झाले आहे. हे प्रमाणपत्र मिळवणे अत्यंत कठीण मानले जाते, परंतु वनताराने आपल्या उत्कृष्ट व्यवस्थापनातून हे सिद्ध केले आहे की, तंत्रज्ञान आणि संवेदनशीलता यांचा मेळ घालून निसर्ग संवर्धन उत्तमरीत्या करता येते.
या केंद्रात सध्या शेकडो प्राणी कठीण परिस्थितीतून वाचवून आणले गेले आहेत. यामध्ये शिकारीच्या विळख्यातून सुटलेले किंवा नैसर्गिक आपत्तीत जखमी झालेले अनेक जीव आहेत. विशेषतः हत्तींच्या संगोपनासाठी येथे जागतिक दर्जाची व्यवस्था करण्यात आली आहे. हत्तींचे शारीरिक आरोग्य जपण्यासाठी आधुनिक व्यायामशाळा, जलतरण तलाव आणि सकस आहार दिला जातो, तर त्यांच्या मानसिक आरोग्यासाठी तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन घेतले जाते. वन्यजीवांना पुन्हा त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासात परतता यावे, यासाठी त्यांना येथे मानसिकदृष्ट्या सक्षम बनवले जाते, जे या प्रकल्पाचे मोठे यश आहे.
वनताराच्या या निरंतर कार्यामुळे प्राणी संरक्षण आणि जैवविविधतेच्या संवर्धन क्षेत्रात भारताची ओळख आता एका नव्या स्तरावर पोहोचली आहे. केवळ प्राण्यांना वाचवणेच नाही, तर पर्यावरणाचे संतुलन राखण्यासाठी वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि करुणेचा आदर्श संगम या प्रकल्पात पाहायला मिळतो. येणाऱ्या काळात हा प्रकल्प भविष्यातील पिढ्यांसाठी निसर्ग संवर्धनाचा एक मार्गदर्शक स्तंभ ठरेल, अशी खात्री तज्ज्ञांकडून व्यक्त केली जात आहे.