दिनांक १३ सप्टेंबर दिनविशेष: हरितालिका तृतीया व ऑपरेशन पोलो
🏆 आजचे विशेष दिन
१. जागतिक चॉकलेट दिन (International Chocolate Day): चॉकलेटचा गोडवा साजरा करण्यासाठी दरवर्षी दिनांक १३ सप्टेंबर रोजी जागतिक चॉकलेट दिन साजरा केला जातो. हा दिवस प्रसिद्ध अमेरिकन उद्योगपती आणि चॉकलेट निर्माते मिल्टन एस. हर्शे यांच्या जन्मदिनानिमित्त साजरा केला जातो. चॉकलेटचा इतिहास आणि त्याचा आनंद जगभर पसरवणे हा या दिवसाचा उद्देश आहे.
२. जागतिक सेप्सिस दिन (World Sepsis Day): दरवर्षी दिनांक १३ सप्टेंबर हा दिवस ‘जागतिक सेप्सिस दिन’ म्हणून पाळला जातो. ‘सेप्सिस’ हा शरीरातील संसर्गामुळे उद्भवणारा अत्यंत गंभीर आणि प्राणघातक आजार आहे. या आजाराविषयी सामान्य जनतेमध्ये आणि वैद्यकीय क्षेत्रात जनजागृती निर्माण करण्यासाठी जागतिक पातळीवर विविध उपक्रम राबवले जातात.
राजकीय कैदी दिन (Political Prisoners Day): भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात महत्त्वपूर्ण योगदान देणारे महान क्रांतिकारक जतींद्रनाथ दास (जतीन दास) यांच्या बलिदानाच्या स्मरणार्थ भारतात दिनांक १३ सप्टेंबर हा दिवस ‘राजकीय कैदी दिन’ किंवा ‘राजकीय बंदी दिन’ म्हणून पाळला जातो. त्यांनी लाहोर तुरुंगात राजकीय कैद्यांच्या हक्कांसाठी ६३ दिवस ऐतिहासिक उपोषण करून बलिदान दिले होते.
आज या प्रकारची अधिकृत नोंद उपलब्ध नाही.
🚩 महाराष्ट्रातील महत्त्वाच्या घटना
हैदराबाद संस्थान भारतात विलीन करण्यासाठी भारताचे तत्कालीन गृहमंत्री सरदार वल्लभभाई पटेल यांच्या आदेशानुसार भारतीय लष्कराने दिनांक १३ सप्टेंबर १९४८ रोजी ‘ऑपरेशन पोलो’ ही मोहीम सुरू केली. या मोहिमेची मुख्य सुरुवात महाराष्ट्रातील सोलापूर येथून झाली, जिथून भारतीय सैन्याने निजामाच्या हद्दीत प्रवेश केला.
महिला आणि बालकांच्या कल्याणासाठी अत्यंत मोलाचे योगदान देणाऱ्या महाराष्ट्रातील ज्येष्ठ समाजसेविका आणि कार्यकर्त्या श्रीमती इंदुमती पारिख यांना प्रतिष्ठित ‘श्रीमती जानकीदेवी बजाज पुरस्कार’ जाहीर करण्यात आला.
🇮🇳 भारतातील महत्त्वाच्या घटना
लाहोर कट खटल्यातील क्रांतिकारी आरोपी जतींद्रनाथ दास यांनी ब्रिटिश तुरुंगातील राजकीय कैद्यांना मिळणाऱ्या अमानुष वागणुकीचा निषेध करण्यासाठी सुरू केलेल्या ऐतिहासिक आमरण उपोषणाच्या ६३ व्या दिवशी म्हणजेच दिनांक १३ सप्टेंबर १९२९ रोजी अखेरचा श्वास घेतला. त्यांच्या या हौतात्म्याने संपूर्ण देशात प्रचंड प्रक्षोभ निर्माण केला होता.
शेनयांग (चीन) येथे खेळल्या गेलेल्या फिड (FIDE) विश्वचषक बुद्धीबळ स्पर्धेच्या अंतिम सामन्यात भारताचे महान ग्रँडमास्टर विश्वनाथन आनंद यांनी विजेतेपद मिळवून देशाच्या शिरपेचात मानाचा तुरा रोवला.
🌎 जगातील महत्त्वाच्या घटना
प्रसिद्ध इंग्रजी दर्यावर्दी हेन्री हडसन हे शोधमोहिमेवर असताना आपल्या जहाजासह अमेरिकेतील एका मोठ्या नदीकाठी पोहोचले. पुढे जाऊन या नदीला त्यांच्या सन्मानार्थ ‘हडसन नदी’ (Hudson River) असे नाव देण्यात आले.
लिबिया देशातील अल अझिझिया (El Azizia) या ठिकाणी दिनांक १३ सप्टेंबर १९२२ रोजी तब्बल ५७.२ अंश सेल्सिअस इतक्या प्रचंड तापमानाची नोंद झाली. दीर्घकाळापर्यंत ही जगातील सर्वांत उष्ण तापमानाची अधिकृत नोंद मानली गेली होती.
🔬 आजचा शोध / तंत्रज्ञान
हॅरी ब्रेअर्ली हे बंदुकीच्या नळ्यांना गंज चढू नये म्हणून विविध धातूंच्या मिश्रणाचे प्रयोग करत होते. प्रयोग करत असताना त्यांच्या लक्षात आले की, लोखंड आणि क्रोमियमच्या विशिष्ट मिश्रणाने बनवलेल्या धातूला गंज चढत नाही. या अपघाती प्रयोगातूनच गंजविरहित पोलादाचा म्हणजेच ‘स्टेनलेस स्टील’चा शोध लागला.
🎂 जयंती
🪔 स्मृतिदिन
🎉 आज वाढदिवस असलेल्या प्रसिद्ध व्यक्ती
📖 विशेष उल्लेख
‘ऑपरेशन पोलो’ आणि मराठवाड्याच्या स्वातंत्र्याची नांदी — दिनांक १३ सप्टेंबर १९४८ हा दिवस भारताच्या भौगोलिक अखंडतेच्या दृष्टीने अत्यंत ऐतिहासिक मानला जातो. १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारताला स्वातंत्र्य मिळाले असले, तरी देशाच्या मध्यभागी असलेले हैदराबाद संस्थान भारतामध्ये विलीन होण्यास नकार देत होते. तिथला शासक निजाम उस्मान अली खान याने आपले स्वतंत्र अस्तित्व राखण्याचा हेका धरला होता आणि पाकिस्तानशी छुपे संधान साधले होते.
निजामाच्या पाठबळाने तेथील हुकूमशहा कासिम रिझवी याच्या ‘रझाकार’ सैन्याने मराठवाडा आणि लगतच्या प्रदेशातील सामान्य मराठी जनतेवर अनन्वित अत्याचार सुरू केले होते. या अमानुष परिस्थितीला आळा घालण्यासाठी भारताचे तत्कालीन गृहमंत्री सरदार वल्लभभाई पटेल यांनी आक्रमक पाऊल उचलले. त्यांच्या आदेशानुसार भारतीय लष्कराने दिनांक १३ सप्टेंबर १९४८ रोजी पहाटे ‘ऑपरेशन पोलो’ अंतर्गत लष्करी मोहीम सुरू केली. भारतीय सैन्याने मुख्य कूच महाराष्ट्रातील सोलापूरच्या बाजूने केली.
अवघ्या ५ दिवसांच्या कारवाईनंतर निजामाचे सैन्य आणि त्याचे रझाकार शरण आले. १७ सप्टेंबर १९४८ रोजी हैदराबाद अधिकृतपणे भारतात विलीन झाले आणि महाराष्ट्रातील मराठवाडा भाग परकीय गुलामगिरीतून पूर्णपणे मुक्त झाला. म्हणूनच मराठवाड्याच्या आणि महाराष्ट्राच्या इतिहासात दिनांक १३ सप्टेंबर या दिवसाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे.
💡 आणखी थोडं
तुम्हाला माहिती आहे का की क्रांतिकारक जतीन दास यांच्या ऐतिहासिक ६३ दिवसांच्या प्रदीर्घ उपोषणानंतरच्या हौतात्म्यामुळे ब्रिटिश सरकार इतके हादरले होते की, त्यांनी भविष्यात लोकांचा प्रक्षोभ टाळण्यासाठी क्रांतिकारी शहीदांचे पार्थिव नातेवाईकांकडे न सोपवण्याचे एक क्रूर गुप्त धोरण आखले? याच धोरणामुळे पुढे शहीद भगतसिंग, सुखदेव आणि राजगुरू यांना गुपचूप फाशी देऊन त्यांच्यावर अत्यंत गुप्तपणे अंत्यसंस्कार करण्यात आले होते.
हैदराबाद संस्थानाविरुद्ध भारतीय लष्कराने केलेल्या ऐतिहासिक लष्करी कारवाईला ‘ऑपरेशन पोलो’ (Operation Polo) हेच सांकेतिक नाव देण्यामागचे मुख्य कारण काय होते?
देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी आणि अखंडतेसाठी आपल्या प्राणांची आहुती देणाऱ्या क्रांतिकारकांच्या स्मृतींबद्दल आणि त्यांच्या बलिदानाबद्दल आपल्याला काय वाटते? कमेंट बॉक्समध्ये आपले विचार नक्की व्यक्त करा.
