लेह, ९ सप्टेंबर (बुधवार): लडाखमधील कुलुम गावात शेतीसाठी ९ कोटी लिटर हिमनदीचे पाणी उपलब्ध करून देण्यात आले आहे. नायब राज्यपाल ब्रिगेडियर बी. डी. मिश्रा यांच्या पुढाकाराने ही योजना राबवली गेली. ग्रामप्रमुखांच्या मागणीनंतर प्रशासनाने तातडीने पावले उचलून पाण्याचा प्रश्न सोडवला आहे.
९ कोटी लिटर
हिमनदीचे पाणी संकलित
१
बाधित गाव पुनरुज्जीवित
१०० टक्के
शेती सिंचन व्यवस्था कार्यरत
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
लडाखच्या कुलुम गावात तीव्र पाणीटंचाई निर्माण झाली होती. पिण्याच्या आणि शेतीच्या पाण्यासाठी गावकऱ्यांनी स्थलांतर केले होते. प्रशासनाने हिमनदीचे वितळलेले ९ कोटी लिटर पाणी नळमार्गाद्वारे थेट शेतीसाठी आणले. आता या भागात पुन्हा शेतीची कामे सुरू झाली आहेत.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
लडाखचे नायब राज्यपाल ब्रिगेडियर बी. डी. मिश्रा यांनी या योजनेचे नेतृत्व केले. कुलुम गावच्या सरपंचांनी आणि स्थानिक ग्रामप्रमुखांनी प्रशासनाकडे पाण्यासाठी थेट मागणी केली होती. लष्कर आणि स्थानिक प्रशासकीय यंत्रणेने ही मोहीम यशस्वी केली.
तात्कालिक परिणाम
कुलुम गावात पाण्याचा प्रवाह सुरू झाला आहे. कोरडी पडलेली शेतजमीन ओलिताखाली आली आहे. स्थलांतरित झालेले कुटुंब आपल्या मूळ गावी परतत आहेत. परिसरातील पिण्याच्या पाण्याचा गंभीर प्रश्न सुटण्यास मदत झाली आहे.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
नायब राज्यपाल कार्यालयाने या प्रकल्पाला मंजुरी दिली. प्रशासनाने तांत्रिक चमू पाठवून हिमनदीच्या पाण्याचा मार्ग निश्चित केला. शासकीय निधीतून नळमार्गाचे काम युद्धपातळीवर पूर्ण करण्यात आले. पुढील देखरेखीसाठी समिती स्थापन केली आहे.
हिमनदीच्या पाण्याचा यशस्वी मार्ग
लडाखमधील अत्यंत दुर्गम भागात वसलेल्या कुलुम गावाला पाणीटंचाईचा तीव्र फटका बसला होता. गावकऱ्यांनी शेती पूर्णपणे बंद केली होती. गावातील बहुतांश लोकांनी जवळच्या शहरांमध्ये स्थलांतर केले. ग्रामप्रमुखांनी नायब राज्यपालांकडे गावाची दुरवस्था मांडली. नायब राज्यपालांनी स्वतः या भागाची पाहणी केली. हिमनदीचे वाया जाणारे पाणी नळमार्गाद्वारे गावात आणण्याची योजना आखली गेली. दुर्गम डोंगराळ भागातून नळमार्ग टाकण्याचे कठीण काम प्रशासनाने पूर्ण केले. या पावलामुळे शेतीसाठी मुबलक पाणी उपलब्ध झाले आहे. हिमनदीच्या पाण्याचा हा प्रवाह शेतीसाठी उपयुक्त सिद्ध झाला आहे.
- नळमार्गाच्या साहाय्याने हिमनदीचे पाणी थेट शेततळ्यात साठवले जात आहे.
- गावातील सिंचन व्यवस्था पुन्हा कार्यरत झाली आहे.
स्थलांतरित गावकऱ्यांचे पुनर्वसन
पाण्याची टंचाई दूर झाल्यानंतर कुलुम गावचे चित्र बदलले आहे. शेतकरी पुन्हा आपल्या शेतात राबू लागले आहेत. गावात पिण्याच्या पाण्याची सोय झाली आहे. स्थलांतरित झालेली कुटुंबे आपल्या घरी परत येत आहेत. स्थानिक प्रशासनाने गावकऱ्यांना बियाणे आणि शेतीचे साहित्य पुरवले आहे. लडाखमधील इतर पाणीटंचाईग्रस्त गावांमध्ये हा प्रकल्प आदर्श मानला जात आहे. प्रशासन अशा प्रकारच्या योजना इतर भागांत राबवण्याचा विचार करत आहे. हिमनदीच्या पाण्याचा सुनियोजित वापर करून दुष्काळावर मात करण्याचा हा यशस्वी प्रयोग आहे. पर्यावरणपूरक पद्धतीने हा प्रकल्प राबवण्यात आला आहे.
“आम्ही ग्रामस्थांच्या मागणीला प्राधान्य दिले. हिमनदीचे पाणी गावात आणून शेती वाचवणे आमचे उद्दिष्ट होते. हा प्रकल्प दुर्गम भागाच्या विकासासाठी मैलाचा दगड आहे.”
— ब्रिगेडियर बी. डी. मिश्रा, नायब राज्यपाल, लडाख“पाण्याअभावी आमचे गाव ओसाड झाले होते. आता पाणी आल्याने शेती पुन्हा सुरू झाली आहे. आमच्या पिढ्यानपिढ्यांचे स्थलांतर थांबले आहे.”
— सोनम ग्याल्त्सन, स्थानिक ग्रामप्रमुख- गावातील विहिरींची पाणीपातळी वाढली आहे.
- शेतकऱ्यांनी पारंपरिक पिकांची लागवड सुरू केली आहे.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| प्रकल्पाचे नाव | कुलुम जलसिंचन योजना | पूर्ण |
| पाण्याची क्षमता | ९ कोटी लिटर | नोंदवले |
| लाभार्थी क्षेत्र | कुलुम शेतजमीन | कार्यरत |
| योजनेचे नेतृत्व | लडाख प्रशासन | कार्यरत |
पार्श्वभूमी
कुलुम गावातील पाणी संकट आणि पुढील पाऊल काय?
कुलुम गावात गेल्या काही वर्षांत हिमनद्या वितळण्याचे प्रमाण कमी झाले होते. पाणी नसल्याने गावकऱ्यांनी शेती सोडली. गाव ओसाड बनले होते. ग्रामप्रमुखांनी प्रशासनाकडे वारंवार दाद मागितली. चालू वर्षात प्रशासनाने या समस्येची गंभीर दखल घेतली. तात्पुरत्या उपायांऐवजी शाश्वत मार्ग शोधण्यात आला. हिमनदीचे पाणी थेट गावात आणण्याची योजना तयार झाली. पुढील टप्प्यात या पाण्याचा साठा करण्यासाठी कोल्ड स्टोरेज आणि सिंचन टाक्या बांधण्याचे नियोजन आहे. हिवाळ्यात पाणी गोठू नये यासाठी विशेष तंत्रज्ञान वापरण्यात येणार आहे. लडाखमधील इतर कोरड्या गावांमध्ये याच धर्तीवर पाणी पोहोचवण्याचा सविस्तर अहवाल तयार केला जात आहे.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन लडाख प्रशासनाने त्वरित निधी मंजूर केला. सरकारी यंत्रणांनी दुर्गम भागात समन्वय राखून काम केले. या निर्णयाने स्थानिक पातळीवरील असंतोष दूर झाला असून प्रशासनावरील विश्वास वाढला आहे.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर सकारात्मक वातावरण आहे. शेती उत्पादनात वाढ झाल्याने स्थानिक बाजारपेठेला गती मिळणार आहे. भाजीपाला आणि फळांच्या विक्रीतून आर्थिक उलाढाल वाढण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम दिसत आहे. पिण्याच्या पाण्यासाठी वणवण थांबली आहे. महिलांचे कष्ट कमी झाले आहेत. गावकऱ्यांचे राहणीमान सुधारण्यास मदत झाली असून गावात आनंदाचे वातावरण आहे.
शेतकरी व तरुण
स्थानिक शेतकऱ्यांसाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून त्यांना हक्काचे पाणी मिळाले आहे. शेतजमीन पुन्हा सुपीक होत असल्याने शेती व्यवसाय फायदेशीर बनत आहे. तरुणांना गावातच रोजगाराच्या नवीन संधी उपलब्ध झाल्या आहेत.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
लडाखमधील हा उपक्रम पर्यावरण आणि मानवी अस्तित्वाचा उत्तम मेळ घालणारा आहे. हवामान बदलाच्या काळात हिमनद्यांचे पाणी योग्य पद्धतीने वापरणे गरजेचे बनले आहे. केवळ घोषणा न करता प्रत्यक्ष कृतीतून प्रशासनाने हे सिद्ध केले. लोकसहभागातून आणि प्रशासकीय इच्छाशक्तीतून कठीण आव्हानांवर मात करता येते, हे या घटनेतून स्पष्ट होते. हा प्रकल्प केवळ एका गावापुरता मर्यादित न ठेवता संपूर्ण हिमालयीन प्रदेशात राबवण्याची गरज आहे. पाणी टंचाईवर मात करण्यासाठी हा पथदर्शी प्रकल्प मार्गदर्शक सिद्ध होतो.