भारत – फ्रांस या दोन्ही देशांनी तीन महत्त्वाच्या करारांवर स्वाक्षऱ्या केल्या आहेत. पॅरिस येथे आयोजित आंतरराष्ट्रीय अवकाश परिषदेमध्ये दोन्ही देशांमधील कंपन्यांनी या ऐतिहासिक करारांची घोषणा केली. उपग्रह प्रक्षेपण, अवकाश देखरेख आणि मायक्रोसॅटेलाइट तंत्रज्ञान या क्षेत्रांवर या करारांचा मुख्य भर आहे.
३
स्वाक्षरी केलेले नवीन करार
५ दशलक्ष युरो
कराराचे एकूण मूल्य
५२
नियोजित उपग्रहांची संख्या
५० वर्षे
अवकाश क्षेत्रातील सहकार्याची पार्श्वभूमी
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
भारत आणि फ्रांसच्या कंपन्यांमध्ये उपग्रह प्रक्षेपण आणि मायक्रोसॅटेलाइट तंत्रज्ञानाबाबत तीन मोठे व्यावसायिक करार संपन्न झाले.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
भारताची ध्रुव स्पेस, टेक मी टू स्पेस, ॲक्सिसकॅड्स आणि फ्रांसची सफ्रान स्पेस, राइड!, यु-स्पेस या खाजगी संस्था.
तात्कालिक परिणाम
भारताच्या खाजगी तंत्रज्ञान क्षेत्राला जागतिक बाजारपेठेत थेट स्थान मिळाले. तंत्रज्ञान हस्तांतरण आणि संयुक्त उत्पादनाचा मार्ग मोकळा झाला.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
इस्रो (ISRO) आणि फ्रांसची सीएनईएस (CNES) या सरकारी संस्थांनी दोन्ही देशांतील खाजगी भागीदारांना पूर्ण पाठबळ दिले आहे.
सफ्रान स्पेस आणि ध्रुव स्पेस करार
भारताच्या ५२ उपग्रहांच्या ‘एसबीएस-३’ या अवकाश देखरेख मालिकेसाठी आधुनिक तंत्रज्ञान पुरवण्याबाबत हा प्रमुख करार झाला आहे.
- सफ्रान स्पेस कंपनी भारताला दळणवळण यंत्रणा, नेव्हिगेशन युनिट्स आणि ग्राउंड स्टेशन पुरवणार आहे.
- हे उपग्रह २०२७ ते २०३० या कालावधीत अंतराळात प्रक्षेपित करण्याचे नियोजन आहे.
प्रक्षेपण व मायक्रोसॅटेलाइट क्षेत्रातील करार
फ्रांसची प्रक्षेपण सेवा पुरवठादार कंपनी राइड! भारताच्या ‘टेक मी टू स्पेस’ या कंपनीच्या दोन उपग्रहांचे प्रक्षेपण करणार आहे. ही भारतीय कंपनी ऑर्बिटल डेटा सेंटरच्या निर्मितीवर काम करत आहे. याशिवाय फ्रांसची यु-स्पेस आणि भारताची ॲक्सिसकॅड्स या कंपन्यांनी ‘मेक इन इंडिया’ उपक्रमांतर्गत मायक्रोसॅटेलाइट बाजारात संयुक्तपणे उतरण्याचा निर्णय घेतला आहे. हा प्रकल्प टप्प्याटप्प्याने राबवला जाणार आहे.
“भारत आणि फ्रांसमधील हा नवीन करार दोन्ही देशांतील खाजगी अवकाश क्षेत्राच्या विकासाला मोठी गती देईल. यामुळे भारताची स्वदेशी अवकाश क्षमता अधिक मजबूत होणार आहे.”
— अधिकृत प्रतिनिधी, आंतरराष्ट्रीय अवकाश परिषद- दोन्ही देशांच्या कंपन्या उपग्रह तंत्रज्ञानाची देवाणघेवाण करून उत्पादन खर्चात कपात करतील.
- मायक्रोसॅटेलाइट निर्मितीच्या माध्यमातून आशियाई आणि युरोपियन बाजारपेठेत नवीन व्यावसायिक संधी निर्माण होतील.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| परिषद स्थान | पॅरिस, फ्रांस | पार पडली |
| मुख्य कंपनी करार | सफ्रान स्पेस व ध्रुव स्पेस | स्वाक्षरीकृत |
| प्रकल्प कालावधी | २०२७ ते २०३० | नियोजित |
| धोरणात्मक चौकट | मेक इन इंडिया | स्वीकृत |
पार्श्वभूमी
भारत-फ्रांस अवकाश सहकार्याचा इतिहास
भारत आणि फ्रांस यांच्यात गेल्या ५० वर्षांपेक्षा जास्त काळापासून अवकाश क्षेत्रात दृढ मैत्रीचे संबंध आहेत. भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (ISRO) आणि फ्रांसची नॅशनल सेंटर फॉर स्पेस स्टडीज (CNES) यांनी एकत्रितपणे तृष्णा (TRISHNA) पृथ्वी निरीक्षण मोहिमेवर काम केले आहे. यापूर्वी भारताच्या पीएसएलव्ही (PSLV) रॉकेटने फ्रांसच्या अनेक उपग्रहांचे यशस्वी व्यावसायिक प्रक्षेपण केले आहे. दोन्ही देशांमध्ये नागरी आणि संरक्षण क्षेत्रातील अंतराळ सहकार्यासाठी स्ट्रॅटेजिक स्पेस डायलॉगची स्थापना केली आहे. हा संवाद दोन्ही देशांच्या अद्ययावत अवकाश मोहिमांना नवी दिशा देत आहे.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन भारताचे परराष्ट्र मंत्रालय आणि अंतराळ विभाग सुरक्षाविषयक नियमावली निश्चित करत आहेत. तंत्रज्ञान हस्तांतरण सुरक्षित वातावरणात पार पडावे यासाठी प्रशासकीय मार्गदर्शक तत्त्वे लागू केली जात आहेत.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर भारतीय ‘न्यू स्पेस’ क्षेत्रातील नवउद्यमी कंपन्यांना मोठ्या प्रमाणावर परदेशी गुंतवणूक आणि जागतिक कंत्राटे मिळण्याचा मार्ग सुकर झाला आहे.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम दळणवळण, हवामान अंदाज आणि उपग्रह सेवा अधिक अचूक होण्याच्या स्वरूपात दिसून येईल. देशांतर्गत रोजगार आणि तांत्रिक विकासाला यातून मोठे प्रोत्साहन मिळेल.
अवकाश संशोधक व व्यावसायिक
अवकाश संशोधक व व्यावसायिक यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून त्यांना आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे संशोधन करण्याची आणि जागतिक तंत्रज्ञानाचा प्रत्यक्ष अनुभव घेण्याची संधी उपलब्ध झाली आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
भारत आणि फ्रांस यांच्यातील तीन नवीन करार हे केवळ दोन देशांमधील व्यापारी करार नसून जागतिक अंतराळ क्षेत्रातील एका नव्या युगाची नांदी आहे. आतापर्यंत सरकारी पातळीवर मर्यादित असणारे अवकाश सहकार्य आता खाजगी क्षेत्रापर्यंत पोहोचले आहे. ‘मेक इन इंडिया’ उपक्रमाला या आंतरराष्ट्रीय भागीदारीमुळे जागतिक व्यासपीठ मिळाले आहे. ५२ उपग्रहांची मालिका भारताच्या सुरक्षेसाठी आणि डेटा व्यवस्थापनासाठी मैलाचा दगड ठरेल. दोन्ही देशांनी भविष्यातील आव्हानांचा सामना करण्यासाठी आणि तंत्रज्ञान सुलभ करण्यासाठी ही सहकार्याची साखळी अशीच पुढे सुरू ठेवणे आवश्यक आहे.
