जागतिक राजकारणात भारताचे महत्त्व सातत्याने वाढत असल्याचे परराष्ट्र मंत्री एस. जयशंकर यांनी स्पष्ट केले आहे. आंतरराष्ट्रीय व्यवस्थेत अनेक देश आता निर्णायक भूमिका बजावत आहेत. जागतिक पटलावर सत्ताकेंद्रांचे विकेंद्रीकरण घडत आहे. पाश्चात्त्य देशांच्या प्रभावापलीकडे जात विविध राष्ट्रे स्वायत्त धोरणे राबवत आहेत. भारताने कूटनीतिक क्षेत्रात घेतलेले स्वतंत्र निर्णय जागतिक स्तरावर कौतुकास्पद ठरत आहेत.
१
आंतरराष्ट्रीय धोरण
२
प्रमुख मुद्दे
३
जागतिक मंचावर चर्चा
४
महत्त्वाची राष्ट्रे
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
परराष्ट्र मंत्री एस. जयशंकर यांनी नवी दिल्ली येथील एका कार्यक्रमात जागतिक व्यवस्थेतील बदलांवर सविस्तर भाष्य केले. जगातील अनेक देश आता आंतरराष्ट्रीय घडामोडींमध्ये प्रभावी भूमिका घेत आहेत. एकाधिकारशाही संपून बहुध्रुवीय जगाची रचना प्रस्थापित होत असल्याचे त्यांनी नमूद केले.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
परराष्ट्र मंत्री एस. जयशंकर यांनी ही भूमिका मांडली. केंद्र सरकार, परराष्ट्र मंत्रालय आणि विविध देशांचे मुत्सद्दी या जागतिक घडामोडींशी थेट जोडले गेले आहेत. आंतरराष्ट्रीय मंचांवर भारताचे प्रतिनिधित्व मजबूत झाले आहे.
तात्कालिक परिणाम
भारताच्या परराष्ट्र धोरणात स्वायत्तता वाढली असून इतर देशांसोबतचे व्यापारी व कूटनीतिक संबंध अधिक दृढ झाले आहेत. जागतिक स्तरावर भारताची बाजू अधिक मजबूत झाली असून आंतरराष्ट्रीय चर्चांमध्ये देशाला महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले आहे.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
शासन स्तरावर सर्व देशांसोबत समसमान व राष्ट्रीय हिताचे संबंध राखण्याचे धोरण स्वीकारले आहे. परराष्ट्र मंत्रालयाने भारताची सार्वभौम भूमी आणि स्वतंत्र परराष्ट्र धोरण जगासमोर स्पष्टपणे मांडले आहे.
बहुध्रुवीय जागतिक व्यवस्था आणि भारताची भूमिका
जागतिक राजकारणात सत्तेचे केंद्र एकाच देशाजवळ किंवा गटाजवळ राहिलेले नाही. आशियाई व आफ्रिकन राष्ट्रे आता आंतरराष्ट्रीय निर्णयांमध्ये सक्रिय सहभाग नोंदवत आहेत. भारताने जागतिक मंचावर घेतलेली स्वतंत्र भूमिका या बदलांचे मुख्य प्रतीक आहे.
- जागतिक सत्तेचे विकेंद्रीकरण वेगाने घडत आहे.
- भारताचे कूटनीतिक वजन आंतरराष्ट्रीय पातळीवर वाढले आहे.
आंतरराष्ट्रीय राजकारण आणि धोरणात्मक स्वायत्तता
जगातील विविध देश आता स्वतःच्या राष्ट्रीय हितांना प्राधान्य देऊन स्वतंत्र धोरणे आखत आहेत. परराष्ट्र मंत्री एस. जयशंकर यांनी स्पष्ट केले की पारंपारिक पाश्चात्त्य वर्चस्वाखालील व्यवस्था आता बदलत असून अनेक उदयोन्मुख अर्थव्यवस्था जागतिक व्यापारात मोठी भूमिका बजावत आहेत. भारताने रशिया-युक्रेन युद्धासारख्या कठीण प्रसंगीही आपले स्वतंत्र स्थान टिकवून दाखवले आहे. अमेरिका, युरोप, तसेच ग्लोबल साउथ मधील देशांसोबत भारताने उत्तम समन्वय साधला आहे. कूटनीतिक संबंधांमध्ये लवचिकता आणल्यामुळे देशाची जागतिक प्रतिमा उंचावली आहे. तंत्रज्ञान, व्यापार व सुरक्षेच्या मुद्द्यांवर इतर राष्ट्रांसोबत समसमान भागीदारी निर्माण करण्यात भारताला यश मिळाले आहे. आगामी काळात जागतिक आर्थिक स्थैर्यासाठी भारताची भूमिका अत्यंत निर्णायक ठरणार असून आंतरराष्ट्रीय संस्थांमध्ये सुधारणा घडवून आणण्यासाठी देश कटिबद्ध आहे.
“जगत आता नव्या आंतरराष्ट्रीय व्यवस्थेच्या दिशेने वाटचाल करत आहे. एकाच देशाचे किंवा गटाचे जागतिक घडामोडींवर नियंत्रण उरलेले नाही. अनेक देश आता स्वायत्तपणे निर्णय घेऊन जागतिक पटलावर प्रभावी भूमिका पार पाडत आहेत.”
— एस. जयशंकर, परराष्ट्र मंत्री, भारत सरकार“जागतिक सत्तेच्या समतोलात मोठा बदल घडत आहे. भारताने कूटनीतिक क्षेत्रात दाखवलेले सातत्य आणि स्वायत्त धोरण यामुळे देश जागतिक राजकारणात अग्रस्थानी पोहोचला आहे.”
— डॉ. आनंद कुमार, आंतरराष्ट्रीय संबंध तज्ज्ञ- जागतिक पातळीवर भारताचे महत्त्व सातत्याने वाढले आहे.
- बहुध्रुवीय जगाच्या निर्मितीत भारताचा सहभाग निर्णायक आहे.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| परराष्ट्र धोरण | स्वायत्त भूमिका | कार्यरत |
| जागतिक व्यवस्था | बहुध्रुवीय रचना | प्रस्थापित |
| आंतरराष्ट्रीय मंच | प्रभावी सहभाग | नोंदवले |
| शासकीय दृष्टीकोन | राष्ट्रीय हित | मंजूर |
पार्श्वभूमी
जागतिक राजकारणाची पार्श्वभूमी आणि भारताचे कूटनीतिक यश
मागील काही दशकांत जागतिक राजकारणात अमेरिका व चीन यांचे द्वंद्व प्रमुख राहिले आहे. परंतु, अलीकडच्या काळात जागतिक अर्थव्यवस्थेचे चित्र पालटल्यामुळे आशिया व लॅटिन अमेरिकेतील देशांचे महत्त्व वाढले आहे. भारताने ‘ग्लोबल साउथ’ या गटाचे नेतृत्व करत विकसनशील देशांच्या समस्या आंतरराष्ट्रीय मंचावर प्रभावीपणे मांडल्या आहेत. परराष्ट्र मंत्रालयाने सातत्याने स्वतंत्र भूमिका राबवून भारताचे सार्वभौमत्व सिद्ध केले आहे. आगामी काळात संयुक्त राष्ट्रांच्या सुरक्षा परिषदेत कायमस्वरूपी सदस्यत्वासाठी भारताचा दावा अधिक मजबूत झाला असून आंतरराष्ट्रीय स्तरावर देशाची पकड आणखी घट्ट होत आहे.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन परराष्ट्र मंत्रालयाने जागतिक राजनैतिक संपर्कांचे जाळे अधिक मजबूत केले असून देशाच्या सुरक्षा यंत्रणांना सर्वतोपरी सतर्क ठेवले आहे.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर आंतरराष्ट्रीय व्यापार, थेट परदेशी गुंतवणूक आणि जागतिक पुरवठा साखळीत भारताचे स्थान बळकट झाल्यामुळे नवीन व्यावसायिक संधी निर्माण झाल्या आहेत.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम होऊन जागतिक स्तरावर भारताची मान उंचावल्यामुळे नागरिकांमध्ये देशाच्या अभिमानाची भावना अधिक दृढ झाली आहे.
संबंधित वर्ग (अभ्यासक व कूटनीतिक अधिकारी)
अभ्यासक व कूटनीतिक अधिकारी यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून, आंतरराष्ट्रीय संबंधांच्या नव्या समीकरणांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वपूर्ण मार्गदर्शक दिशा मिळाली आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
परराष्ट्र मंत्री एस. जयशंकर यांनी मांडलेले विचार आजच्या बदलत्या जागतिक वास्तवाचे अचूक चित्रण करतात. जगातील सत्ताकेंद्रे आता एकाच ठिकाणी स्थिर राहिलेली नाहीत. अमेरिका किंवा युरोपच्या चौकटीबाहेर जाऊन अनेक देश आपले स्वतंत्र परराष्ट्र धोरण राबवत आहेत. या बदलत्या प्रवाहात भारताने घेतलेली स्वायत्त भूमिका देशाच्या मुत्सद्देगिरीचे मोठे यश आहे. शांतता, व्यापार व विकासाच्या मुद्द्यांवर सर्व देशांना सामावून घेणारी व्यवस्था निर्माण करणे काळाची गरज आहे. भारताने या प्रवासात बजावलेली अग्रणी भूमिका देशाच्या उज्ज्वल भविष्याची नांदी ठरत असून जागतिक अर्थव्यवस्थेला स्थैर्य देण्याच्या दृष्टीने ती अत्यंत महत्त्वाची आहे.
