नवी दिल्ली: २४ सप्टेंबर (गुरुवार). केंद्रीय औषध मानक नियंत्रण संघटनेने (CDSCO) वेदनाशामक औषधे आणि प्रतिजैविकांच्या अतिरिक्त वापरावर तीव्र चिंता व्यक्त केली आहे. डॉक्टरांच्या चिठ्ठीशिवाय घेतलेली औषधे थेट मूत्रपिंडाला इजा पोहोचवू शकतात. औषधांचा गैरवापर टाळणे नागरिकांच्या आरोग्यासाठी आवश्यक असल्याचे प्रशासनाने स्पष्ट केले आहे.
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
CDSCO देशात वेदनाशामक औषधांच्या वाढत्या विक्रीवर लक्ष ठेवून आहे. मूत्रपिंड निकामी होण्याच्या रुग्णांमध्ये वाढ दिसून येत आहे. डॉक्टरांच्या चिठ्ठीशिवाय अशी औषधे मिळणे आरोग्यासाठी घातक बनत चालले आहे. ही परिस्थिती आटोक्यात आणण्यासाठी नवीन मार्गदर्शक तत्त्वे जारी केली आहेत.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
केंद्रीय आरोग्य मंत्रालय आणि CDSCO चे तज्ज्ञ या मोहिमेचे नेतृत्व करत आहेत. औषध विक्रेते संघटना आणि वैद्यकीय परिषदेचे सदस्य यात सहभागी आहेत. ग्राहकांना जागृत करण्यासाठी औषध नियंत्रक विभाग विशेष मोहीम राबवत आहे. डॉक्टरांनी लिहून दिलेली औषधेच विकणे बंधनकारक केले आहे.
तात्कालिक परिणाम
देशभरातील औषध दुकानांवर तपासणी अतिशय कडक करण्यात आली आहे. विना प्रिस्क्रिप्शन वेदनाशामक औषध देणाऱ्या दुकानांवर कारवाई सुरू झाली आहे. सर्व रुग्णालयांमध्ये औषधांच्या दुष्परिणामांचे प्रमाण तपासले जात आहे. सामान्य नागरिकांमध्ये या विषयाच्या जागरूकतेचा प्रसार वेगाने केला जात आहे.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
केंद्रीय आरोग्य विभागाने राज्य औषध प्रशासनाला कडक आदेश दिले आहेत. चुकीच्या पद्धतीने विक्री करणाऱ्यांवर परवाना रद्दची कारवाई सुरू आहे. औषध कंपन्यांना वेष्टनावर स्पष्ट धोक्याची सूचना लिहिणे सक्तीचे केले आहे. आरोग्य खात्याने या विषयावर विशेष पथके तैनात केली आहेत.
वेदनाशामक औषधांचे शरीरावर होणारे दुष्परिणाम
डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय सर्रास घेतली जाणारी वेदनाशामक औषधे थेट मूत्रपिंडावर घाला घालत आहेत. अनेक नागरिक किरकोळ त्रासासाठी देखील डॉक्टरांकडे न जाता थेट औषध दुकानातून औषधे विकत घेतात. या औषधांमधील रासायनिक घटक मानवी शरीरातील रक्तवाहिन्यांवर विपरीत परिणाम करतात. दीर्घकाळ अशा औषधांचे सेवन केल्याने मूत्रपिंड निकामी होण्याचा धोका संभवतो. औषध नियंत्रण विभागाने देशभरातील डॉक्टरांना देखील मर्यादित प्रमाणात औषधे लिहिण्याचे आवाहन केले आहे. लहान मुले आणि वृद्ध रुग्णांना या औषधांपासून अधिक धोका असतो. प्रतिजैविकांचा अतिवापर मानवी शरीरात औषध-प्रतिकारशक्ती निर्माण करतो. यामुळे संसर्गजन्य आजारांवर औषध काम करेनासे होते. सामान्य जनतेने स्वतःहून औषधोपचार करणे थांबवणे अत्यंत आवश्यक बनले आहे.
- औषध विक्रेत्यांनी ग्राहकांना प्रिस्क्रिप्शनशिवाय औषधे देऊ नयेत.
- किरकोळ आजारांसाठी घरगुती उपचार अथवा डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.
प्रतिजैविकांच्या गैरवापराविरोधात नवीन नियमावली
बाजारात उपलब्ध असणाऱ्या विविध प्रतिजैविकांच्या गैरवापराला आळा घालण्यासाठी कडक पावले उचलली जात आहेत. अनेक रुग्ण सर्दी आणि खोकल्यासारख्या साध्या आजारांसाठी देखील शक्तिशाली प्रतिजैविके घेतात. या घातक सवयीने शरीरातील उपयुक्त जिवाणू नष्ट होतात. परिणामी रुग्णांना भविष्यात साध्या संसर्गावरही औषधांचा फरक पडत नाही. या समस्येचे गांभीर्य ओळखून केंद्र सरकारने औषध विक्रेत्यांवर देखरेख वाढवली आहे. प्रत्येक विकल्या जाणाऱ्या प्रतिजैविकाची नोंद ठेवणे आता बंधनकारक केले आहे. नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्या औषध दुकानदारांवर कडक दंडात्मक कारवाई प्रस्तावित आहे. नागरिकांनी स्वतःहून कोणताही वैद्यकीय निर्णय घेणे टाळावे. डॉक्टरांनी दिलेल्या कालावधीतच औषधोपचार पूर्ण करणे आरोग्यासाठी फायदेशीर असते.
“विना प्रिस्क्रिप्शन वेदनाशामक औषधांची विक्री करणे पूर्णपणे बेकायदेशीर आहे. नागरिकांनी आरोग्याशी स्वतः खेळ करू नये. औषध विक्रेत्यांनी तपासणीत सहकार्य करत सर्व नियमांचे काटेकोरपणे पालन करणे आवश्यक आहे.”
— डॉ. राजीव सिंग, औषध महानियंत्रक (CDSCO)| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| तपासणी मोहीम | देशभरातील औषध दुकानांची तपासणी | सुरू |
| कारवाई आदेश | परवाना रद्द करण्याचे निर्देश | जारी |
| जागरूकता अभियान | रुग्णालयांमध्ये माहिती फलक लावणे | कार्यरत |
| नोंदणी सक्ती | औषध विक्रीचा लेखाजोखा ठेवणे | पूर्ण |
पार्श्वभूमी
मागील काही वर्षांतील औषध वापराचा आलेख
देशात मागील पाच वर्षांत डॉक्टरांच्या चिठ्ठीशिवाय औषधे घेण्याच्या प्रमाणात प्रचंड वाढ झाली आहे. शहरी तसेच ग्रामीण भागात किरकोळ दुखण्यावर औषध दुकानातून थेट गोळ्या घेण्याची सवय लोकांना लागली आहे. यापूर्वी देखील जागतिक आरोग्य संघटनेने प्रतिजैविकांच्या गैरवापराबद्दल इशारा दिला होता. मागील वर्षात मूत्रपिंडाच्या विकाराने ग्रस्त रुग्णांच्या संख्येत लक्षणीय वाढ नोंदवली गेली आहे. यामध्ये बहुतांश रुग्ण हे वेदनाशामक औषधांचा अतिवापर करणारे आढळले. या सर्व पार्श्वभूमीवर केंद्रीय आरोग्य मंत्रालयाने नवीन राष्ट्रीय धोरण तयार करण्याचे काम हाती घेतले आहे. पुढील काळात औषध वेष्टनावर लाल रंगाची पट्टी असणे अनिवार्य केले जाणार आहे. औषध नियंत्रक विभाग या योजनेच्या अंमलबजावणीसाठी विशेष बैठका घेत आहे.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन औषध नियंत्रण विभागाने स्थानिक प्रशासनाच्या मदतीने धडक मोहीम हाती घेतली आहे. बोगस डॉक्टरांवर आणि अनधिकृत औषध विक्रेत्यांवर गुन्हे दाखल केले जात आहेत. नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्या औषध दुकानांचे परवाने तात्काळ रद्द केले जात आहेत. संपूर्ण आरोग्य यंत्रणा सध्या सतर्क झाली आहे.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर औषध निर्मिती क्षेत्रातील कंपन्यांमध्ये विविध स्तरांवर विचारमंथन सुरू झाले आहे. औषधांच्या वेष्टनावर आणि विक्री पद्धतीवर नवीन निर्बंध आल्याने उत्पादन प्रक्रियेत महत्त्वाचे बदल करावे लागत आहेत. औषध विक्रेत्यांच्या नफ्यावर याचा थेट परिणाम दिसून येत असून बाजारात नवीन नियमांनुसार बदल घडत आहेत.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम औषध खरेदीच्या पद्धतीवर झाला आहे. आता साध्या डोकेदुखीच्या गोळीसाठी देखील डॉक्टरांचे लेखी पत्र सक्तीचे केले जात आहे. आपल्या आरोग्याविषयी नागरिकांमध्ये कमालीची सतर्कता दिसत आहे. घरगुती उपचारांकडे लोकांचा कल वाढत असून औषधांवरील नाहक खर्च कमी होण्यास मदत मिळत आहे.
रुग्ण आणि औषध विक्रेते
रुग्ण आणि औषध विक्रेते यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून औषधांच्या अचूक वापराबाबत जनजागृती होत आहे. औषध विक्रेत्यांना आता प्रत्येक ग्राहकाची माहिती ठेवणे गरजेचे झाले आहे. रुग्णांना देखील औषध खरेदी करताना प्रिस्क्रिप्शन जोडणे सक्तीचे झाल्याने औषधोपचारात शिस्त येत आहे. या प्रक्रियेतून औषधांच्या अनिर्बंध वापरावर पूर्णपणे लगाम बसण्यास मदत मिळत आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
डॉक्टरांच्या चिठ्ठीशिवाय सहज मिळणारी वेदनाशामक औषधे देशातील नागरिकांच्या आरोग्यासाठी सुप्त शत्रू बनत आहेत. किरकोळ त्रासावर तात्काळ आराम मिळवण्यासाठी सर्रास औषधे घेणे हा प्रकार जीवघेणा असू शकतो. CDSCO ने घेतलेला निर्णय योग्य असून त्याची काटेकोर अंमलबजावणी करणे काळाची गरज आहे. केवळ कायदे करून हा प्रश्न सुटणार नाही. ग्राहकांमध्ये स्व-औषधोपचाराच्या धोक्यांविषयी व्यापक जागृती निर्माण करणे गरजेचे आहे. औषध विक्रेत्यांनी केवळ नफ्याचा विचार न करता नैतिक जबाबदारी पाळणे गरजेचे आहे. नागरिकांनी देखील स्वतःच्या आरोग्याविषयी अधिक जागरूक राहून थेट औषध घेणे पूर्णपणे टाळावे.