भारतीय चित्रपटसृष्टीत जेव्हा वास्तववादी आणि अंगावर काटा आणणाऱ्या विषयांचा उल्लेख होतो, तेव्हा निर्माते सुदीप्तो सेन यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते. ६ मार्च २०२६ रोजी प्रदर्शित झालेला त्यांचा नवीन चित्रपट ‘चरक: फेअर ऑफ फेथ’ सध्या देशभर चर्चेचा विषय ठरला आहे. हा चित्रपट केवळ एका धार्मिक उत्सवावर आधारित नसून, मानवी श्रद्धेच्या त्या टोकाच्या मर्यादेवर भाष्य करतो, जिथे भक्ती आणि वेदना यांच्यातील रेषा पुसट होते. बंगालच्या ग्रामीण भागातील ‘चरक पूजे’सारख्या प्राचीन आणि तितक्याच भयानक प्रथेच्या पार्श्वभूमीवर बेतलेली ही कलाकृती प्रेक्षकांना एका वेगळ्याच मानसिक विश्वात घेऊन जाते.
कथानकाचा विचार केला तर, हा चित्रपट एका अशा गावात घडतो जिथे परंपरा ही कोणत्याही कायद्यापेक्षा मोठी मानली जाते. बंगालच्या मातीत रुजलेली ही प्रथा, ज्यात भक्त स्वतःच्या शरीरात लोखंडी आकडे खुपसून उंचावर टांगून घेतात, ही केवळ एक विधी नसून गावाच्या अस्तित्वाचा प्रश्न असल्याचे दाखवण्यात आले आहे. कथेचा नायक जेव्हा या प्रथेमागचे सत्य शोधण्याचा प्रयत्न करतो, तेव्हा त्याला केवळ धार्मिक विरोधच नाही, तर मानवी मानसिकतेच्या अशा थरांचा सामना करावा लागतो जे विज्ञानालाही कोड्यात टाकतात. या चित्रपटाची मांडणी करताना दिग्दर्शकाने कुठेही अतिरंजितपणा केलेला नाही. कथेचा वेग संथ असला तरी, त्यातील गूढता प्रत्येक दृश्यागणिक वाढत जाते. ‘निर्मितीचा अधिकार देवाचा की माणसाचा?’ आणि ‘श्रद्धा जेव्हा शोषणाचे साधन बनते तेव्हा काय होते?’ या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्याचा प्रयत्न या चित्रपटात अत्यंत धाडसी पद्धतीने केला आहे.
या चित्रपटाचे सर्वात मोठे बलस्थान म्हणजे त्यातील कसलेले कलाकार. अंजली पाटील हिने एका खंबीर आणि विचारी महिलेची भूमिका अत्यंत संयतपणे साकारली आहे. तिच्या डोळ्यांतील प्रश्न आणि परंपरांशी लढताना होणारी तिची ओढाताण प्रेक्षकांना अस्वस्थ करते. सहिदुर रहमान आणि सुब्रत दत्त यांसारख्या दिग्गज कलाकारांनी आपल्या अभिनयाने या चित्रपटाला एक वेगळीच उंची दिली आहे. विशेषतः ग्रामीण भागातील लोकांच्या चेहऱ्यावरील तो अढळ विश्वास आणि त्यामागची अनामिक भीती कलाकारांनी आपल्या शरीरबोलीतून हुबेहूब जिवंत केली आहे. संवाद कमी असूनही पात्रांच्या नजरेतून बरंच काही मांडण्यात चित्रपट यशस्वी झाला आहे. कलाकारांनी घेतलेली ही मेहनत पडद्यावर स्पष्टपणे जाणवते, ज्यामुळे ही कथा काल्पनिक न वाटता अत्यंत वास्तववादी वाटते.
समीक्षकांनी या चित्रपटाला एक धाडसी कलाविष्कार म्हणून संबोधले आहे. समीक्षकांच्या मते, निर्मात्यांनी पुन्हा एकदा अशा विषयाला हात घातला आहे ज्याकडे मुख्य प्रवाहातील चित्रपटांनी नेहमीच दुर्लक्ष केले. काहींनी या चित्रपटाला जागतिक दर्जाच्या लोककथांवर आधारित चित्रपटांच्या श्रेणीत ठेवले आहे. समीक्षकांनी विशेष कौतुक केले आहे ते म्हणजे या चित्रपटाच्या ध्वनी नियोजनाचे. लोखंडी आकडे शरीरात खुपसतानाचा आवाज किंवा त्या उत्सवातील वाद्यांचा निनाद प्रेक्षकांच्या अंगावर शहारे आणतो. तथापि, काही समीक्षकांनी असेही मत व्यक्त केले आहे की, चित्रपटातील काही दृश्ये अत्यंत विचलित करणारी आहेत, त्यामुळे हा चित्रपट केवळ मजबूत मन असलेल्या प्रेक्षकांसाठीच आहे. तांत्रिक दृष्ट्या हा चित्रपट प्रबळ असून त्यातील रंगसंगती कथेतील गूढ अधिक गडद करते.
प्रदर्शनाच्या पहिल्याच दिवशी चित्रपटगृहांबाहेर प्रेक्षकांची मोठी गर्दी पाहायला मिळाली. विशेषतः ग्रामीण भागात या चित्रपटाला उदंड प्रतिसाद मिळत आहे. सामाजिक माध्यमांवर प्रेक्षकांनी “हा चित्रपट पाहून आम्ही सुन्न झालो आहोत” अशा प्रतिक्रिया दिल्या आहेत. अनेक शहरी प्रेक्षकांसाठी ही प्रथा नवीन असल्याने त्यांच्यासाठी हा एक माहितीपूर्ण आणि तितकाच धक्कादायक अनुभव ठरत आहे. ग्रामीण संस्कृतीतील बारकावे आणि तिथल्या लोकांच्या धारणांचे इतके वास्तववादी चित्रण यापूर्वी कधीही पाहिले नसल्याचे अनेक प्रेक्षकांनी आवर्जून नमूद केले आहे. चाहत्यांनी या चित्रपटाला १० पैकी ८ असे गुण दिले आहेत, जे या चित्रपटाच्या लोकप्रियतेची साक्ष देतात.
एक समीक्षक म्हणून या चित्रपटाकडे पाहताना असा दृष्टिकोन मांडता येईल की, ‘चरक’ हा केवळ एका प्रथेवर टीका करणारा चित्रपट नाही. उलट, तो मानवी मेंदूला असलेल्या अनाकलनीय शक्तीच्या ओढीचे विश्लेषण करतो. जेव्हा माणूस सर्व बाजूंनी संकटात असतो, तेव्हा तो वेदना सोसूनही मुक्तीचा शोध घेण्याचा प्रयत्न करतो, हे वास्तव यात अतिशय प्रभावीपणे मांडले आहे. निर्मात्यांनी विज्ञानाचा अतिरेक किंवा धर्माचा अनादर न करता, या दोन्हीमधील संघर्षाला मानवी भावनांची जोड दिली आहे. हा चित्रपट पाहताना आपल्याला जाणीव होते की, आधुनिक जगात आपण कितीही प्रगत झालो असलो, तरी भारताच्या दुर्गम भागात आजही अशा अनेक परंपरा दडलेल्या आहेत ज्या विज्ञानाच्या कक्षेबाहेर आहेत.
चित्रपटाचे चित्रीकरण ग्रामीण बंगालचे सौंदर्य आणि तिथली भयाण शांतता एकाच वेळी टिपते. लाल माती, जुनी घरे आणि पावसाळी वातावरण कथेतील गांभीर्य अधिक वाढवतात. पार्श्वसंगीत कुठेही अंगावर येत नाही, पण ते मनावर एक अनामिक दडपण निर्माण करण्यात यशस्वी ठरते. संकलनाचे कामही चोख झाले असून, ६ मार्च रोजी प्रदर्शित झालेला हा चित्रपट २०२६ मधील एक महत्त्वाचा चित्रपट ठरेल यात शंका नाही. जर तुम्हाला वास्तववादी कलाकृती, लोककथा आणि मानवी स्वभावाच्या गडद बाजू पाहायला आवडत असतील, तर हा चित्रपट तुम्ही चुकवू नये. श्रद्धा आणि अंधश्रद्धा यांच्यातील ही पुसट रेषा अनुभवण्यासाठी ‘चरक: फेअर ऑफ फेथ’ नक्कीच पाहावा असा आहे.