सारस पक्ष्यांच्या संख्येत वाढ
दि. 18दि. 19 । सप्टेंबर । 2026
नामशेष होण्याच्या मार्गावर असलेल्या सारस पक्ष्यांच्या रक्षणासाठी ‘सेवा’ ही संस्था गेल्या दोन दशकांपासून अविरत लढा देत आहे. गोंदिया, भंडारा आणि लगतच्या परिसरात स्थानिक शेतकरी तसेच ग्रामस्थांच्या सहकार्याने सुरू असलेल्या या मोहिमेमुळे सारस पक्ष्यांची संख्या ४ वरून ३५ पर्यंत पोहोचली आहे.
३५
सध्या नोंदवलेली सारस पक्ष्यांची संख्या
३५०००
घरटे जतन करणाऱ्या शेतकऱ्यास मिळणारा मोबदला (रुपये)
८०
‘सारस फ्रेंडली राईस’ अंतर्गत सेंद्रिय शेतीचे क्षेत्र (एकर)
२०
‘सेवा’ संस्थेच्या संवर्धन कार्याची वर्षे
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
गोंदियातील ‘सेवा’ या स्वयंसेवी संस्थेने नामशेष होणाऱ्या सारस पक्ष्यांच्या रक्षणासाठी गेल्या दोन दशकांपासून राबवलेली चळवळ आर्थिक टंचाईचा सामना करत आहे.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
सावन बाहेकर संस्थापक, ‘सेवा’ संस्था गोंदिया, स्थानिक शेतकरी, ‘सारस मित्र’ आणि मुंबई उच्च न्यायालयाचे नागपूर खंडपीठ.
तात्कालिक परिणाम
पक्ष्यांच्या घरट्यांचे रक्षण, सेंद्रिय भातशेतीस प्रोत्साहन आणि वीज तारांपासून होणारे मृत्यू रोखण्यासाठी जनजागृती मोहीम वेगाने सुरू आहे.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
उच्च न्यायालयाच्या नागपूर खंडपीठाच्या सूचनेनुसार गोंदिया, भंडारा आणि चंद्रपूर जिल्ह्यांत सारस संवर्धन समित्या स्थापन करण्याचे निर्देश दिले आहेत.
‘सेवा’ संस्थेची स्थापना आणि संवर्धनाची सुरुवात
गोंदिया जिल्ह्यातील पाणथळ जागा आणि भातशेतीच्या परिसरात आढळणाऱ्या सारस पक्ष्यांचे अस्तित्व धोक्यात आल्यानंतर सावन बाहेकर यांनी ‘सेवा’ संस्थेची स्थापना केली.
- २००४-०५ मध्ये गोंदिया परिसरात केवळ ४ सारस पक्षी उरले होते, जे आता ३५ पर्यंत वाढले आहेत.
- कार्यकर्त्यांनी स्थानिक ग्रामस्थ आणि विद्यार्थ्यांमध्ये जनजागृती करून ‘सारस मित्र’ तयार केले आहेत.
शेतकऱ्यांचा सहभाग आणि ‘सारस फ्रेंडली राईस’ उपक्रम
सारस पक्षी जंगलाऐवजी थेट भातशेतांमध्ये घरटी बांधतात. यामुळे पिकांचे होणारे नुकसान टाळण्यासाठी संस्थेने शेतकऱ्यांना थेट या मोहिमेत सहभागी केले आहे. सुरक्षित घरट्यासाठी शेतकऱ्यांना शासनाकडून ३५ हजार रुपयांचा मोबदला मिळवून देण्याचे काम संस्था करते. कीटकनाशकांमुळे होणारी विषबाधा रोखण्यासाठी सुमारे ८० एकर क्षेत्रात सेंद्रिय शेतीला प्रोत्साहन देऊन ‘सारस फ्रेंडली राईस’ ही नवीन संकल्पना अंमलात आणली आहे. या प्रयत्नांमुळे पक्ष्यांचा अधिवास सुरक्षित राहण्यास मोलाची मदत झाली आहे.
“एका सारसाचे घरटे वाचवणे म्हणजे संपूर्ण परिसंस्था जपणे आहे. निधीअभावी कामात अडथळा येत असून समाजाच्या आर्थिक पाठबळाची अत्यंत गरज आहे.”
— सावन बाहेकर, संस्थापक, ‘सेवा’ संस्था, गोंदिया“उच्च न्यायालयाने दखल घेतल्यानंतर शासकीय समित्या स्थापन झाल्या आहेत. स्थानिक पातळीवर प्रत्यक्ष काम करणाऱ्या संस्थांना निधी मिळणे तितकेच आवश्यक आहे.”
— चेतन जेसानी, पर्यावरण अभ्यासक- हायटेंशन वीज तारा, मोकाट कुत्रे आणि रासायनिक खते ही सारस पक्ष्यांसमोरील प्रमुख आव्हाने आहेत.
- ‘सर्वकार्येषु सर्वदा’ या उपक्रमाच्या माध्यमातून वाचकांना या जैविक वारशाच्या रक्षणासाठी आर्थिक मदतीचे आवाहन केले आहे.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| प्रकल्प नाव | सारस पक्षी संवर्धन | सुरू |
| संवर्धन क्षेत्र | गोंदिया, भंडारा, बालाघाट | नोंदवले |
| संस्थेचे नाव | ‘सेवा’ (SEWA) संस्था | कार्यरत |
| करातील सवलत | ८० जी (80G) प्रमाणपत्र | प्राप्त |
पार्श्वभूमी
सारस पक्ष्यांचा नष्ट होणारा अधिवास आणि न्यायालयीन हस्तक्षेप
सारस हा भारतीय उपखंडातील सर्वात उंच उडणारा पक्षी मानला जातो. दलदलीच्या जागा कमी झाल्याने या पक्ष्यांनी भातशेतीचा आश्रय घेतला. अंडी चोरीला जाणे, शिकारी, आणि विजेच्या तारांना धडकून मृत्यू होणे यामुळे महाराष्ट्रातून हा पक्षी कायमचा नष्ट होण्याच्या मार्गावर होता. ‘सेवा’ संस्थेने सादर केलेल्या सर्व्हेक्षण अहवालाची गंभीर दखल घेत मुंबई उच्च न्यायालयाच्या नागपूर खंडपीठाने राज्य सरकारला धोरणात्मक पावले उचलण्याचे निर्देश दिले. यानंतर त्रिस्तरीय संवर्धन समित्या कागदावर आल्या असल्या तरी प्रत्यक्षात मैदानी स्तरावर ‘सेवा’ ही संस्थाच अविरत कार्यरत आहे.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
“प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन…” वन विभाग आणि स्थानिक प्रशासनाने सारस संवर्धनासाठी विशेष कृती आराखडा तयार करण्याचे निर्देश दिले आहेत. उच्च न्यायालयाच्या आदेशानंतर स्थानिक पातळीवर दक्षता समिती कार्यरत केली आहे.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
“व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर…” सेंद्रिय धान उत्पादनाला नवीन बाजारपेठ उपलब्ध झाली आहे. ‘सारस फ्रेंडली राईस’ या ब्रँडमुळे स्थानिक सेंद्रिय भात उत्पादक शेतकऱ्यांना योग्य मोबदला मिळण्यास मदत होत आहे.
सर्वसामान्य जनता
“सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम…” पर्यावरण समतोल राखण्याविषयी ग्रामीण भागातील नागरिकांमध्ये मोठी जागृती निर्माण झाली आहे. जैवविविधता जपल्याने नैसर्गिक पाणथळ जागांचे रक्षण होण्यास मदत झाली आहे.
पर्यावरणप्रेमी व शेतकरी वर्ग
“पर्यावरणप्रेमी व शेतकरी वर्ग यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून…” वन्यजीव आणि शेती यांचे सहअस्तित्व टिकवणारा एक नवा आदर्श मॉडेल या उपक्रमाच्या माध्यमातून समोर आला आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
गोंदिया आणि परिसरातील सारस पक्षी हा केवळ विदर्भाचाच नव्हे तर संपूर्ण महाराष्ट्राचा जैविक वारसा आहे. शासकीय यंत्रणांच्या संथ कारभाराच्या तुलनेत ‘सेवा’ या स्वयंसेवी संस्थेने दोन दशकांत उभी केलेली संवर्धन चळवळ वाखाणण्याजोगी आहे. केवळ ४ वरून ३५ पर्यंत पक्ष्यांची संख्या नेणे हे मोठे यश आहे. निसर्गाचा हा अनमोल ठेवा टिकवून ठेवणे ही केवळ एका संस्थेची जबाबदारी असू शकत नाही. कीटकनाशकांचा मर्यादित वापर आणि विजेच्या तारांवर डाइव्हर्टर बसवणे यांसारखे उपाय तातडीने राबवणे गरजेचे आहे. लोकसत्ताच्या ‘सर्वकार्येषु सर्वदा’ उपक्रमाच्या माध्यमातून वाचकांनी या मोहिमेला सढळ हस्ते मदत करून या दुर्मिळ पक्ष्याचे अस्तित्व टिकवून ठेवण्यास हातभार लावणे काळाची गरज आहे.