शिमला. हिमाचल प्रदेशातील सरकारी शाळेच्या मुख्याध्यापिकेने टाकाऊ पाण्याचे संवर्धन आणि पारंपरिक गवत कलेचा अभ्यासक्रमात समावेश केला. या अभिनव प्रयोगातून शाळेला राज्य पर्यावरण पुरस्कार मिळाला. पर्यावरण संवर्धनाचा हा यशस्वी उपक्रम देशभरातील शाळांसाठी आदर्श मार्गदर्शक ठरत आहे.
१
राज्य पर्यावरण पुरस्कार
१
बोईल्युगंज सरकारी शाळा
२
पाणी संवर्धन आणि गवत कला उपक्रम
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
शिमला येथील बोईल्युगंज सरकारी शाळेत सांडपाणी पुनर्वापर आणि पारंपरिक कुशा गवत हस्तकला उपक्रम राबवला. या शाश्वत जीवनशैलीच्या उत्कृष्ट उपक्रमाला थेट राज्यस्तरीय पर्यावरण पुरस्काराने सन्मानित केले. सध्या विद्यार्थी नियमितपणे याचे धडे घेत आहेत.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
शाळेच्या मुख्याध्यापिका सुमन मिन्हास यांनी या संपूर्ण संकल्पनेची आखणी केली. शाळेतील शिक्षक, स्थानिक हस्तकला कारागीर आणि विद्यार्थ्यांनी या उपक्रमात सक्रिय सहभाग नोंदवला. पर्यावरण विभागाच्या निवड समितीने या कामाची दखल घेतली.
तात्कालिक परिणाम
शालेय आवारात पाण्याचा अपव्यय पूर्णपणे थांबला. विद्यार्थ्यांनी तयार केलेल्या हस्तकला वस्तूंचे प्रदर्शन भरवले गेले. कचरा व्यवस्थापन पद्धतीमध्ये सकारात्मक बदल घडून आला.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
हिमाचल प्रदेश सरकारच्या पर्यावरण विभागाने शाळेच्या या उपक्रमाचे कौतुक केले. प्रशासनाने या शाळेला रोख पारितोषिक आणि प्रशस्तीपत्रक देऊन गौरवले. इतर सरकारी शाळांमध्ये हा उपक्रम राबवण्याचे निर्देश प्रशासनाने दिले.
पारंपरिक गवत कलेचे पुनरुज्जीवन
हिमाचल प्रदेशातील शिमला येथील सरकारी शाळेने नामशेष होत चाललेल्या पारंपरिक गवत हस्तकलेला जिवंत केले. मुख्याध्यापिका सुमन मिन्हास यांनी स्थानिक कारागिरांच्या मदतीने विद्यार्थ्यांना कुशा गवत विणण्याचे प्रशिक्षण दिले. विद्यार्थी वर्गामध्ये अभ्यासासोबतच चटया, टोपल्या आणि घरगुती वापराच्या वस्तू बनवायला शिकत आहेत. या टाकाऊ समजल्या जाणाऱ्या नैसर्गिक साधनांपासून उपयुक्त वस्तू बनवण्याच्या कौशल्याला प्रोत्साहन दिले जात आहे. या उपक्रमातून विद्यार्थ्यांमध्ये पर्यावरणाविषयीची जाणीव आणि कौशल्य विकास एकाच वेळी साध्य होत आहे. शालेय स्तरावरील हा उपक्रम आता व्यापक स्वरूपात स्वीकारला जात आहे.
- स्थानिक कुशा गवताचा वापर करून विविध घरगुती वस्तूंची निर्मिती.
- हस्तकलेच्या माध्यमातून जुन्या संस्कृतीचे जतन आणि विद्यार्थ्यांचा कौशल्य विकास.
सांडपाणी संवर्धन आणि पुनर्वापर
या शाळेत पाण्याचा प्रत्येक थेंब वाचवण्यासाठी विशेष यंत्रणा उभारली गेली. पिण्याच्या पाण्याचे उरलेले पाणी आणि हात धुण्याचे सांडपाणी गोळा करून झाडांना दिले जाते. या सांडपाणी संवर्धन पद्धतीतून शाळेच्या बागेची निर्मिती केली गेली. विद्यार्थी दररोज पाण्याचे महत्त्व प्रत्यक्ष कृतीतून शिकत आहेत. पाण्याच्या अपव्ययाला प्रतिबंध घालण्यात या शाळेला यश आले आहे. सांडपाण्याचा हा पुनर्वापर प्रकल्प इतर संस्थांसाठी पथदर्शक ठरत आहे. शाश्वत विकासाचे धडे वर्गाबाहेर प्रत्यक्ष कृतीत आणल्याचे चित्र येथे दिसते.
“आम्ही पुस्तकी ज्ञानाला प्रत्यक्ष कृतीची जोड दिली. सांडपाणी संवर्धन आणि हस्तकलेच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांमध्ये पर्यावरणाची आवड निर्माण केली.”
— सुमन मिन्हास, मुख्याध्यापिका, बोईल्युगंज शाळा| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| पर्यावरण पुरस्कार | राज्यस्तरीय बहुमान | प्राप्त |
| पाणी संवर्धन | सांडपाणी पुनर्वापर | कार्यरत |
| पारंपरिक हस्तकला | कुशा गवत विणकाम | पूर्ण |
| मार्गदर्शक | सुमन मिन्हास | कार्यरत |
पार्श्वभूमी
शाश्वत पर्यावरणाची पार्श्वभूमी
८ सप्टेंबर (मंगळवार) रोजी या पर्यावरण पूरक उपक्रमाचा आढावा घेण्यात आला. हिमाचल प्रदेशातील दुर्गम भागातील पाणी टंचाईवर मात करण्यासाठी ही संकल्पना पुढे आली. शाळेत वर्षभरापूर्वी सांडपाणी पुनर्वापराची छोटी व्यवस्था सुरू झाली. हळूहळू त्याचे रूपांतर एका आदर्श पर्यावरण मॉडेलमध्ये झाले. जुन्या पिढीतील विणकाम कला लोप पावत असताना तिला शालेय अभ्यासक्रमाचा भाग बनवले गेले. या उपक्रमाच्या यशस्वितेनंतर राज्य सरकारने या मॉडेलची दखल घेतली. पुढील टप्प्यात राज्यातील इतर १०० सरकारी शाळांमध्ये हा प्रकल्प राबवण्याची योजना आखण्यात येत आहे.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन शासकीय शाळांमध्ये पर्यावरणपूरक धोरणे राबवण्यास गती दिली जात आहे. शाळांच्या स्तरावर पाणी बचतीचे नियम कडक करण्यात येत आहेत. प्रशासनाने या उपक्रमाला शैक्षणिक आराखड्यात समाविष्ट करण्यासाठी हालचाली सुरू केल्या आहेत.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर सेंद्रिय आणि पारंपरिक हस्तकला उत्पादनांना नवी मागणी मिळताना दिसत आहे. स्थानिक गवतापासून बनवलेल्या वस्तूंना बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्यासाठी काही उद्योजकांनी पुढाकार घेतला आहे. या शाश्वत उत्पादनांमुळे पर्यावरणपूरक व्यवसायाला चालना मिळत आहे.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम घडून येत आहे. घरातील पाण्याचा पुनर्वापर कसा करावा, याचे धडे पालकांना आपल्या मुलांकडून मिळत आहेत. पाणी बचतीची ही चळवळ आता कौटुंबिक पातळीवर लोकप्रिय होत आहे.
विद्यार्थी वर्ग
विद्यार्थी वर्गासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून त्यांना केवळ पुस्तकी शिक्षण न मिळता प्रत्यक्ष कौशल्य विकासाची संधी लाभत आहे. शालेय जीवनापासूनच त्यांच्या मनात निसर्गाविषयी संवेदनशीलता वाढीस लागत आहे. भावी पिढीमध्ये पाण्याचे महत्त्व बिंबवण्याचे काम या उपक्रमाने केले आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
शिमला येथील सरकारी शाळेने दाखवलेला हा मार्ग देशातील शिक्षण व्यवस्थेला नवी दिशा देणारा आहे. केवळ जागतिक तापमानवाढीवर चिंता व्यक्त न करता शालेय स्तरावर लहान उपायांनी लक्षणीय बदल घडवता येतो, हे या मुख्याध्यापिकेने सिद्ध केले. पाणी संवर्धन आणि लोककलेचे जतन या दोन भिन्न गोष्टींची सांगड घालत नवा आदर्श निर्माण केला गेला. असे उपक्रम सरकारी शाळांचा दर्जा उंचावण्यास मदत करतात. या यशाची प्रेरणा घेऊन इतर शैक्षणिक संस्थांनी कृतीशील पर्यावरण शिक्षणावर भर देणे आवश्यक आहे.