पीओपी गणेशमूर्ती विसर्जनाबाबत हायकोर्टाचा निर्णय
दि. 21दि. 22 । ऑगस्ट । 2026
मुंबई – प्लास्टर ऑफ पॅरिसपासून तयार केलेल्या सहा फुटांवरील गणेशमूर्तींचे गेल्या वर्षीप्रमाणे यंदाही नैसर्गिक जलस्रोतांत विसर्जन होणार असल्याचे उच्च न्यायालयाने स्पष्ट केले. या निर्णयामुळे गणेशोत्सव मंडळांना मोठा दिलासा मिळाला.
६ फूट
विसर्जन निकषाची मूर्ती उंची मर्यादा
२४ जुलै २०२५
लागू असलेला अंतरिम आदेश दिनांक
३१ मार्च
धोरणाची संपलेली मुदत
९ जून २०२५
स्थगित झालेला अंतरिम आदेश
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
उच्च न्यायालयाने ६ फुटांवरील पीओपी गणेशमूर्तींच्या नैसर्गिक जलस्रोतातील विसर्जनाबाबत स्पष्टीकरण दिले. अंतिम निकाल येईपर्यंत २४ जुलै २०२५ चा अंतरिम आदेशच लागू राहील.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
न्यायमूर्ती अजय गडकरी आणि न्यायमूर्ती कमल खाता यांच्या खंडपीठाने हा निर्णय दिला. राज्य सरकार, गणेशोत्सव मंडळे आणि याचिकाकर्ते या सुनावणीत सहभागी होते.
तात्कालिक परिणाम
आगामी गणेशोत्सवासाठी सहा फुटांवरील मोठ्या पीओपी मूर्तींच्या विसर्जनाचा मार्ग सुकर झाला. लहान मूर्तींचे कृत्रिम तलावातच विसर्जन करणे बंधनकारक राहील.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
अंतरिम आदेशाबाबत संभ्रम निर्माण झाल्यानंतर राज्य सरकारने न्यायालयात स्पष्टतेची विनंती केली होती. सरकारने गेल्या वर्षीचे विसर्जन धोरण यंदाही कायम ठेवण्याची मागणी केली.
सहा फुटांवरील पीओपी मूर्तींच्या विसर्जनास अंतरिम मंजुरी
मुंबई उच्च न्यायालयात प्लास्टर ऑफ पॅरिस (पीओपी) मूर्तींच्या विसर्जनाबाबत दाखल जनहित याचिकेवर सुनावणी पार पडली. न्यायालयाने गुरुवारी स्पष्ट केले की, याचिकेवर अंतिम निर्णय होईपर्यंत २४ जुलै २०२५ चा अंतरिम आदेश अंमलात राहील. या आदेशानुसार सहा फुटांपर्यंतच्या लहान गणेशमूर्तींचे विसर्जन कृत्रिम तलावांमध्ये करणे अनिवार्य आहे. सहा फुटांपेक्षा जास्त उंची असलेल्या मोठ्या सार्वजनिक गणेशमूर्तींचे विसर्जन नैसर्गिक जलस्रोतांमध्ये करण्याची परवानगी कायम राहील.
यापूर्वी ९ जून २०२५ च्या अंतरिम आदेशानुसार न्यायालयाच्या परवानगीशिवाय नैसर्गिक जलस्रोतांत विसर्जनास रोख लावली होती. त्या आदेशामुळे प्रशासकीय आणि राजकीय वर्तुळात संभ्रम निर्माण झाला होता. राज्य सरकारने बुधवारी न्यायालयात धाव घेऊन या आदेशाबाबत स्पष्टता देण्याची विनंती केली. न्यायालयाने गुरुवारी खंडपीठासमोर सुनावणी घेऊन २४ जुलै २०२५ चाच निर्णय लागू राहील असे स्पष्ट केले.
- ६ फुटांपेक्षा कमी उंचीच्या मूर्तींचे कृत्रिम तलावात विसर्जन बंधनकारक राहील.
- ९ जून २०२५ ऐवजी २४ जुलै २०२५ चा अंतरिम आदेश अंतिम निकालापर्यंत लागू राहील.
पर्यावरण नियम आणि राज्य सरकारचे धोरण
केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने (सीपीसीबी) पीओपी मूर्तींचे उत्पादन, विक्री आणि विसर्जनावर मार्गदर्शक तत्त्वे जारी केली आहेत. सीपीसीबीने ही मार्गदर्शक तत्त्वे केवळ शिफारशींच्या स्वरूपात असल्याचे न्यायालयात स्पष्ट केले होते. याचिकाकर्त्यांनी नैसर्गिक जलस्रोतांमधील विसर्जनावर पूर्णपणे बंदी घालण्याची मागणी करत सरकारच्या धोरणाला आव्हान दिले आहे. राज्य सरकारने आखलेल्या विसर्जन धोरणाची मुदत ३१ मार्च रोजी संपली होती.
न्यायालयाच्या या स्पष्टीकरणामुळे आगामी गणेशोत्सवासाठी मंडळे आणि मूर्तिकारांमधील अनिश्चितता दूर झाली आहे.
“याचिकेवरील अंतिम निर्णय दिला जाईपर्यंत ९ जून २०२५ चा आदेश नाही तर २४ जुलै २०२५ रोजी दिलेल्या अंतरिम निर्णयाचीच अंमलबजावणी केली जाईल.”
— उच्च न्यायालय खंडपीठ (न्यायमूर्ती अजय गडकरी व न्यायमूर्ती कमल खाता)- गेल्या वर्षीच्या धोरणाची मुदत ३१ मार्च रोजी संपल्याने सरकारने परवानगी मागितली होती.
- सीपीसीबीची मार्गदर्शक तत्त्वे बंधनकारक नसून शिफारशींच्या स्वरूपात असल्याचे स्पष्ट झाले आहे.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| लहान मूर्तींची विसर्जन जागा | कृत्रिम तलाव | पूर्ण |
| मोठ्या मूर्तींची विसर्जन जागा | नैसर्गिक जलस्रोत | नोंदवले |
| लागू अंतरिम आदेश दिनांक | २४ जुलै २०२५ | कार्यरत |
| धोरणाची मूळ मुदत संपलेली तारीख | ३१ मार्च | पूर्ण |
पार्श्वभूमी
पीओपी मूर्ती विसर्जनाचा कायदेशीर वाद आणि पार्श्वभूमी
पर्यावरणाचा ऱ्हास रोखण्यासाठी केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने पीओपी मूर्तींवर निर्बंध आणणारी मार्गदर्शक तत्त्वे जारी केली होती. या तत्त्वांच्या आधारे नैसर्गिक जलस्रोतांमध्ये पीओपी मूर्ती विसर्जित करण्यास मनाई करण्याची मागणी करणाऱ्या याचिका न्यायालयात दाखल झाल्या. २४ जुलै २०२५ रोजी उच्च न्यायालयाने मध्यम मार्ग काढत सहा फुटांवरील मूर्तींना नैसर्गिक जलस्रोतात आणि लहान मूर्तींना कृत्रिम तलावात विसर्जनाची सवलत दिली होती. राज्य सरकारने या अंतरिम आदेशाच्या आधारे धोरण तयार केले होते. मात्र त्या धोरणाची मुदत संपल्यानंतर आणि ९ जून २०२५ च्या नव्या आदेशानंतर पुन्हा कायदेशीर पेच निर्माण झाला होता. न्यायालयाने गुरुवारी स्पष्टीकरण देत २४ जुलै २०२५ चा आदेशच लागू राहील असे सांगून हा पेच सोडवला.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन महापालिका आणि स्थानिक प्रशासनाला विसर्जनाचे नियोजन करणे सोपे जाणार आहे. लहान आणि मोठ्या मूर्तींच्या विसर्जनासाठी स्वतंत्र व्यवस्था उभारणीचे स्पष्ट निर्देश प्रशासनाला मिळाले आहेत.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर मूर्तिकार आणि गणेशोत्सव साहित्य विक्रेत्यांमध्ये दिलासादायक वातावरण तयार झाले आहे. ऐन सणादारात निर्माण झालेली अनिश्चितता टळल्याने मूर्तींच्या वाहतुकीचा व खरेदीचा मार्ग मोकळा झाला आहे.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम गणेशोत्सव आनंदाने आणि धार्मिक परंपरेनुसार साजरा करण्यावर होणार आहे. भाविकांना आणि सार्वजनिक मंडळांना विसर्जन प्रक्रियेबाबत स्पष्टता मिळाल्याने नियोजन सुलभ होईल.
सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळे
सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळे यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून मोठ्या पीओपी मूर्तींच्या विसर्जनाचा मार्ग मोकळा झाल्याने सणाची तयारी निर्विघ्नपणे पूर्ण करता येणार आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
पर्यावरण संरक्षण आणि धार्मिक परंपरांचा समतोल
मुंबई उच्च न्यायालयाने ६ फुटांवरील पीओपी गणेशमूर्तींच्या विसर्जनाबाबत दिलेले स्पष्टीकरण हे सणांच्या काळात उद्भवणारा कायदेशीर आणि प्रशासकीय गोंधळ दूर करणारे आहे. एका बाजूला पर्यावरणाचे रक्षण आणि दुसऱ्या बाजूला सार्वजनिक गणेशोत्सवाची भव्य परंपरा यांचा समतोल साधणे हे सरकार व न्यायालयासमोर मोठे आव्हान असते. न्यायालयाने २४ जुलै २०२५ चा अंतरिम आदेश कायम ठेवून तात्पुरता दिलासा दिला असला तरी, दीर्घकालीन पातळीवर पर्यावरणस्नेही पर्यायांचा स्वीकार करणे आवश्यक आहे. कृत्रिम तलावांची संख्या वाढवणे आणि टप्प्याटप्प्याने शाडूच्या मातीसारख्या पर्यायांना प्रोत्साहन देणे हाच यावरील कायमस्वरूपी उपाय ठरू शकतो.