एल निनोमुळे मान्सून कमकुवत, दुष्काळ चिंता

एल निनो प्रभावामुळे कमकुवत मान्सून आणि दुष्काळी परिस्थिती दर्शवणारे चित्र
नवी दिल्ली: देशात २१ ऑगस्ट (शुक्रवार) रोजी एल निनो प्रभावाखाली मान्सूनचा जोर ओसरला आहे. दक्षिण भारतातील काही भागांत अनपेक्षित पावसाची शक्यता वर्तवली जात आहे. हवामान खात्याने कोरड्या हवामानाचा इशारा दिला असून शेतकरी चिंतेत आहेत. एकूण परिस्थितीचा अंदाज घेतला जात आहे.
३ आठवडे
२१ ऑगस्ट रोजी मान्सून खंड
२५ टक्के अधिक
दक्षिण भागात अपेक्षित पाऊस
९० टक्के
हवामान अंदाज अचूकता
वृत्त विशेष
📌
मुख्य घटना
एल निनोच्या प्रभावाने देशभरात मान्सून कमकुवत बनला आहे. दक्षिण भारतातील काही मर्यादित क्षेत्रांत हलका पाऊस पडत आहे. उत्तर आणि मध्य भारतात कोरडे वातावरण पसरले असून शेतीचे नुकसान होत आहे. प्रशासन परिस्थितीवर बारकाईने लक्ष ठेवून आहे.
👥
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
भारतीय हवामान शास्त्र विभाग (IMD) व कृषी मंत्रालय मुख्य संस्था आहेत. केंद्रीय कृषी सचिव परिस्थितीचे संनियंत्रण करत आहेत. राज्य स्तरावरील हवामान तज्ज्ञ आणि आपत्ती व्यवस्थापन विभाग समन्वयाचे काम करत आहेत. वैज्ञानिक सातत्याने नवीन आकडेवारी प्रसिद्ध करत आहेत.
🚨
तात्कालिक परिणाम
शेती क्षेत्रातील पाण्याच्या नियोजनात बदल करावे लागत आहेत. धरणांमधील पाणी साठ्याचा आढावा घेतला जात आहे. ग्रामीण भागात पिण्याच्या पाण्याची टंचाई जाणवू लागली आहे. स्थानिक प्रशासनाने पाणी कपातीचे नियोजन सुरू केले आहे.
🏛️
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
सरकारने कृषी विभागाला सतर्कतेचे आदेश दिले आहेत. हवामान खात्याच्या अहवालानुसार उपाययोजना आखल्या जात आहेत. दुष्काळ सदृश परिस्थिती हाताळण्यासाठी आपत्ती निवारण पथके तयार आहेत. प्रशासनाकडून शेतकऱ्यांना मार्गदर्शन केले जात आहे.
एल निनोचा वाढता प्रभाव आणि हवामान बदल
२१ ऑगस्ट रोजी मिळालेल्या अहवालानुसार एल निनो प्रशांत महासागरात सक्रिय आहे. या हवामान प्रणालीचा थेट प्रभाव भारतीय मान्सूनवर दिसून येतो. पावसाचे प्रमाण सरासरीपेक्षा कमी नोंदवले गेले आहे. दक्षिण भारतातील काही राज्यांत अचानक ढगफुटी सदृश पाऊस पडण्याचा अंदाज आहे. इतर भागात दीर्घ काळ कोरडा काळ जाण्याची शक्यता दिसते. या घडामोडीने शेतीची कामे विस्कळीत झाली आहेत. शेतकरी पेरण्या वाचवण्यासाठी पाणी व्यवस्थापन करत आहेत. कृषी विज्ञान केंद्राने पिकांचे संरक्षण करण्यासाठी नवीन सल्ले दिले आहेत. अन्नधान्य उत्पादनात घट येण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे.
  • देशातील बहुतांश राज्यांमध्ये पावसाची तूट नोंदवली गेली.
  • दक्षिण भागात अचानक येणाऱ्या पावसाबद्दल सतर्कतेचा इशारा जारी केला.
शेती क्षेत्रापुढील आव्हाने आणि नियोजन
मान्सूनच्या कमकुवत स्थितीने खरिपाच्या पिकांना फटका बसत आहे. विदर्भ आणि मराठवाड्यात पाणी टंचाई वाढली आहे. जलसंपदा विभाग धरणांमधील पाण्याचा वापर केवळ पिण्यासाठी राखीव ठेवण्याच्या तयारीत आहे. हवामान तज्ज्ञांच्या मते ऑगस्ट अखेरपर्यंत हीच स्थिती कायम राहण्याची चिन्हे आहेत. दक्षिण भागातील यंत्रणा सज्ज केली आहे. कमी पाण्याच्या पिकांकडे वळण्याचा सल्ला दिला जात आहे. बाजारात अन्नधान्याचे दर वाढण्याची शक्यता व्यक्त होत आहे. प्रशासनाने चारा डेपो आणि पाणी टँकरचे नियोजन सुरू केले आहे. सिंचन विहिरींचा वापर मर्यादित केला आहे. ग्रामीण भागात रोजगार हमी योजना सुरू करण्याची मागणी पुढे येत आहे.

“आम्ही परिस्थितीवर पूर्ण लक्ष ठेवून आहोत. शेतकऱ्यांनी घाबरून न जाता उपलब्ध पाण्याचा अत्यंत काटकसरीने वापर करावा. कृषी विभाग त्यांना सर्वतोपरी मदत करण्यास कटिबद्ध आहे.”

— डॉ. आनंद शर्मा, संचालक, भारतीय हवामान विभाग

“एल निनोचा प्रभाव वाढल्याने खरिपाच्या पिकांचे व्यापक नुकसान संभवते. कोरडवाहू शेतकऱ्यांनी पर्यायी पिकांचे नियोजन करणे गरजेचे आहे. शासनाने कोरड्या दुष्काळाची मदत तातडीने जाहीर करावी.”

— विजय जावंधिया, शेती तज्ज्ञ
मुद्दा तपशील स्थिती
एल निनो प्रभाव मान्सून कमकुवत सक्रिय
दक्षिण भारतातील पाऊस अनपेक्षित वृष्टी अंदाज वर्तवला
धरण साठा राखीव नियोजन सुरू
कृषी मार्गदर्शक सूचना पर्यायी पिके जारी
पार्श्वभूमी
एल निनो आणि भारतीय मान्सूनचा इतिहास
यापूर्वीही एल निनोच्या प्रभावाने भारतात अनेकदा दुष्काळी परिस्थिती निर्माण झाली होती. प्रशांत महासागरातील पाण्याच्या तापमानात वाढ झाल्याने ही स्थिती निर्माण होते. यापूर्वी २०१५ मध्ये अशाच प्रकारचा तीव्र कोरडा काळ देशाने अनुभवला होता. यंदा पुन्हा हीच पुनरावृत्ती होताना पाहायला मिळत आहे. पुढील आठवड्यात केंद्रीय मंत्रिमंडळ याविषयी विशेष बैठक घेणार आहे. राज्यांच्या मुख्य सचिवांकडून पाणी साठ्याचा अहवाल मागवला आहे. हवामान शास्त्रज्ञ दररोज नवीन सॅटेलाइट डेटाचा अभ्यास करत आहेत. पुढील काळात कृत्रिम पावसाचा प्रयोग करण्याबाबत देखील चाचपणी सुरू आहे. परिस्थिती सुधारण्यासाठी विविध पातळीवर प्रयत्न केले जात आहेत.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
💼
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन पाण्याचे वाटप समन्यायी पद्धतीने करण्याचे आदेश दिले आहेत. कायदा व सुव्यवस्था राखण्यासाठी पाण्यासाठी होणारे संभाव्य वाद रोखण्यासाठी पोलीस प्रशासनाला सतर्क केले आहे. धरणांमधील आणि मुख्य कालव्यांच्या परिसरात कडक सुरक्षा वाढवली आहे.
📈
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीमुळे कृषी मालाच्या टंचाईची भीती निर्माण झाली आहे. जीवनावश्यक वस्तूंचे भाव वाढू लागले आहेत. सिंचन क्षेत्राशी जोडलेल्या कंपन्यांच्या समभागांमध्ये चढ-उतार पाहायला मिळत आहेत. बाजारातील एकूण मागणी कमी होण्याची शक्यता व्यापारी वर्गाकडून वर्तवली जात आहे.
👥
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम पिण्याच्या पाण्याच्या कपातीतून जाणवू लागला आहे. भाजीपाला आणि धान्याचे दर कडाडल्याने कौटुंबिक बजेट कोलमडले आहे. ग्रामीण भागात रोजगाराची चिंता वाढली आहे. लोक पाण्याचा काटकसरीने वापर करत असून आरोग्यविषयक समस्या देखील समोर येत आहेत.
🎓
शेतकरी
शेतकऱ्यांसाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून खरीप हंगामातील हाताशी आलेली पिके वाचवण्यासाठी त्यांची धडपड सुरू आहे. विहिरींचे पाणी आटल्याने सिंचनाचा गंभीर प्रश्न निर्माण झाला आहे. शेती कर्जाचे हप्ते फेडण्याची चिंता सतावत असून शासकीय मदतीकडे सर्वांचे लक्ष लागले आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
२१ ऑगस्ट रोजी समोर आलेली मान्सूनची आकडेवारी अतिशय चिंताजनक आहे. एल निनोचे संकट अचानक आलेले नाही. हवामान बदलाच्या या काळात आपण पारंपरिक शेती पद्धतीत वेगाने बदल करणे आवश्यक आहे. केवळ तात्पुरत्या उपाययोजना करून चालणार नाही. जलसंधारणाची कामे व्यापक प्रमाणावर राबवावी लागतील. पिकांच्या रचनेत बदल करून कमी पाण्यात येणाऱ्या वाणांचा वापर वाढवावा लागेल. प्रशासनाने दुष्काळ निवारणासाठी आणि पाणी बचतीसाठी दीर्घकालीन धोरण आखण्याची हीच योग्य वेळ आहे. निसर्गाच्या या लहरीपणाशी सामना करण्यासाठी आपण सर्वांनी सज्ज राहायला हवे.
बातमी मिळवा
ई-मेलवर WhatsApp वर
16,617 वेळा पाहिलं