भारतीय नौदलाच्या ताफ्यात ‘आयएनएस श्रुती’ (INS Shruti) या स्वदेशी बनावटीच्या नव्या पिढीतील ऑफशोअर पेट्रोल व्हेसल (NGOPV) जहाजाचे यशस्वी जलावतरण करण्यात आले आहे. गार्डन रीच शिपबिल्डर्स अँड इंजिनिअर्स लि. (GRSE) या संरक्षण क्षेत्रातील सार्वजनिक उपक्रमाने या युद्धाची निर्मिती केली आहे.
११३
जहाजाची लांबी (मीटर)
३०००
विस्थापन क्षमता (टन)
२३
कमाल वेग (नॉट्स)
८५००
प्रवास क्षमता (नॉटिकल मैल)
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
भारतीय नौदलाच्या ताफ्यात स्वदेशी तंत्रज्ञानाने निर्मित ‘आयएनएस श्रुती’ हे नवीन गस्ती जहाज दाखल झाले.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
गार्डन रीच शिपबिल्डर्स अँड इंजिनिअर्स लि. (GRSE), गोवा शिपयार्ड लि. (GSL) आणि भारतीय नौदल.
तात्कालिक परिणाम
हिंद महासागर क्षेत्रात भारतीय नौदलाची टेहळणी आणि सागरी सुरक्षेची क्षमता लक्षणीयरीत्या वाढली.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
संरक्षण मंत्रालय आणि भारतीय नौदलाच्या स्वदेशीकरण योजनेअंतर्गत या प्रकल्पाची यशस्वी अंमलबजावणी झाली.
नाविन्यपूर्ण डिझाइन आणि अष्टपैलू वैशिष्ट्ये
आयएनएस श्रुती हे ११३ मीटर लांब आणि १४.६ मीटर रुंद जहाज आधुनिक सागरी आव्हानांचा सामना करण्यासाठी सुसज्ज आहे.
- हे जहाज १४ नॉट्सच्या वेगाने सलग ८,५०० नॉटिकल मैल प्रवास करण्याची क्षमता बाळगून आहे.
- जहाजावर अत्याधुनिक टेहळणी यंत्रणा, दळणवळण साधने आणि आपत्कालीन वैद्यकीय सुविधा उपलब्ध आहेत.
स्वदेशी युद्धनौका निर्मितीतील मैलाचा दगड
‘आयएनएस श्रुती’ हे गार्डन रीच शिपबिल्डर्स अँड इंजिनिअर्सकडून तयार करण्यात येणाऱ्या चार एनजीओपीव्ही जहाजांपैकी दुसरे जहाज आहे. उर्वरित जहाजांची निर्मिती गोवा शिपयार्ड लि. येथे सुरू आहे. हे जहाज सागरी चाचेगिरी रोखणे, बेकायदेशीर घुसखोरीवर नियंत्रण ठेवणे, शोध व बचाव मोहीम राबवणे आणि सागरी तेल विहिरींचे संरक्षण करण्यासाठी वापरले जाईल.
“भारतीय नौदलाची जबाबदारी केवळ राष्ट्रीय सीमांचे रक्षण करणे एवढीच नसून सागरी जलमार्गांची सुरक्षा आणि व्यापारी वाहतूक निर्धोक ठेवणे ही आहे.”
— व्हाइस ॲडमिरल संजय साधू, भारतीय नौदल- भारतीय जहाजोद्योग क्षेत्राला ९०,००० कोटी रुपयांच्या ५१ मोठ्या जहाजांच्या निर्मितीच्या मागण्या मिळाल्या आहेत.
- नौदलाच्या खरेदी कंत्राटांपैकी ६७ टक्के वाटा भारतीय उद्योगांना मिळाला आहे.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| जहाज श्रेणी | NGOPV पेट्रोल व्हेसल | पूर्ण |
| निर्माती संस्था | जीआरएसई (GRSE) | कार्यान्वित |
| वापरकर्ता विभाग | भारतीय नौदल | नोंदवले |
| नाव संकल्पना | चार वेद (वैदिक परंपरा) | स्वीकृत |
पार्श्वभूमी
भारतीय नौदलाचे स्वदेशीकरण आणि पुढील योजना
भारतीय नौदलाने २०१५ ते २०३० या कालावधीसाठी विशेष स्वदेशीकरण आराखडा तयार केला आहे. परदेशी उपकरणांवरील अवलंबित्व कमी करणे हा यामागचा मुख्य उद्देश आहे. ‘आयएनएस श्रुती’ हे नाव वैदिक परंपरेतील चार वेदांवरून सुचवले गेले आहे. जहाजाच्या मानकावर सप्तर्षी तारकासमूह आणि दीपस्तंभ यांची चित्रे रेखाटली आहेत. संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्था (DRDO), खाजगी उद्योग, सूक्ष्म-लघु-मध्यम उद्योग आणि शैक्षणिक संस्थांच्या सहकार्याने भारतीय शिपयार्डमध्ये १०० हून अधिक युद्धनौकांचे डिझाइन आणि निर्मिती यशस्वीरीत्या झाली आहे. आगामी काळात ही जहाजे ताफ्यात पूर्णपणे सक्रिय केली जातील.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन भारतीय नौदल आणि संरक्षण मंत्रालयाने सागरी सीमांच्या सुरक्षेसाठी आधुनिक ताफा सज्ज ठेवला आहे. राष्ट्रीय सुरक्षेच्या दृष्टीने किनारपट्टीवरील संरक्षण यंत्रणा अधिक बळकट करण्यात येत आहे.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर स्वदेशी पोलाद, सागरी इंजिन, इलेक्ट्रॉनिक यंत्रणा उत्पादक आणि एमएसएमई क्षेत्राला मोठा दिलासा मिळाला आहे. संरक्षण क्षेत्रातील कंत्राटांमुळे स्थानिक रोजगार आणि उत्पादनाला चालना मिळाली आहे.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम राष्ट्रीय सुरक्षिततेच्या रूपाने पडत आहे. सागरी व्यापारी मार्ग सुरक्षित राहिल्याने देशातील इंधन आणि आवश्यक वस्तूंचा पुरवठा विनाअडथळा सुरू राहण्यास मदत होईल.
संरक्षण व अभियांत्रिकी विद्यार्थी/कर्मचारी
अभियांत्रिकी विद्यार्थी आणि संरक्षण कर्मचारी यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून भारतीय बनावटीच्या तंत्रज्ञानामुळे स्वदेशी संशोधन आणि रोजगार निर्मितीच्या नवीन संधी उपलब्ध झाल्या आहेत.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
‘आयएनएस श्रुती’ या स्वदेशी गस्ती जहाजाचे जलावतरण ही भारताच्या सागरी सुरक्षेतील आणि ‘आत्मनिर्भर भारत’ अभियानातील अतिशय महत्त्वाची पायरी आहे. हिंद महासागर क्षेत्रात वाढत्या भू-राजकीय घडामोडींच्या पार्श्वभूमीवर भारतीय नौदलाची उपस्थिती अधिक मजबूत होणे आवश्यक होते. जीआरएसई सारख्या भारतीय जहाजोद्योग संस्थांनी वेळेत आणि जागतिक दर्जाची युद्धनौका तयार करून देशाच्या तांत्रिक क्षमतेची प्रचिती दिली आहे. केवळ परदेशी आयातीवर अवलंबून न राहता देशांतर्गत पातळीवर अशा क्षमतेची जहाजे तयार केल्याने देशाचे परकीय चलन वाचण्यास आणि स्थानिक उद्योगांना बळ मिळण्यास मदत होईल.