परीक्षांऐवजी मूल्यमापनाची नवी पद्धत
दि. 25दि. 26 । ऑगस्ट । 2026
आयसीएससी बोर्डाने शाईन ही नवी डिजिटल मूल्यमापन प्रणाली लागू करण्याचा निर्णय घेतला आहे. राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२० च्या उद्दिष्टांनुसार ही योजना आखण्यात आली आहे.
४, ६, ९
मूल्यमापन होणाऱ्या इयत्ता
१५ ते ३० नोव्हेंबर
चाचण्यांचा प्रस्तावित कालावधी
२७३
प्रात्यक्षिक चाचणीतील शाळांची संख्या
१ लाख
पूर्वचाचणीतील विद्यार्थ्यांची संख्या
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
आयसीएससी बोर्डाने विद्यार्थ्यांचे आकलन आणि बुद्धिमत्ता तपासण्यासाठी ‘शाईन’ (SHINE) नावाची नवी डिजिटल मूल्यमापन पद्धती सुरू केली आहे.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
कौन्सिल फॉर द इंडियन स्कूल सर्टिफिकेट एक्झामिनेशन्स (CISCE) बोर्ड, संलग्न शाळांचे मुख्याध्यापक, शिक्षक आणि विद्यार्थी या प्रणालीशी जोडले गेले आहेत.
तात्कालिक परिणाम
शाळांना २१ ऑगस्टपासून अधिकृत पोर्टलवर विद्यार्थ्यांची नोंदणी प्रक्रिया पूर्ण करण्याचे निर्देश प्राप्त झाले आहेत.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२० च्या चौकटीत राहून केंद्रीय शिक्षण व्यवस्थेशी सुसंगत मूल्यमापन आराखडा तयार करण्यात आला आहे.
मूल्यमापन पद्धतीची रचना आणि स्वरूप
‘शाईन’ उपक्रमात केवळ पुस्तकी ज्ञानापेक्षा विद्यार्थ्यांच्या तार्किक विचारसरणी आणि व्यावहारिक ज्ञानाची चाचणी घेतली जाईल. इयत्तानिहाय विविध तंत्रज्ञानाचा वापर करून ही प्रक्रिया पूर्ण केली जाणार आहे.
- इयत्ता चौथीच्या विद्यार्थ्यांसाठी मनोरंजक खेळांच्या (Game-based) माध्यमातून मूलभूत कौशल्यांची तपासणी होईल.
- इयत्ता सहावी व नववीच्या विद्यार्थ्यांसाठी ऑनलाइन डिजिटल चाचण्या आयोजित केल्या जातील.
मागील वर्षातील प्रयोग आणि प्रत्यक्ष अंमलबजावणी
आयसीएससी बोर्डाने गतवर्षी देशभरातील २७३ शाळांमधील सुमारे १ लाख विद्यार्थ्यांवर या प्रणालीची प्रायोगिक चाचणी (Pilot Project) यशस्वीपणे राबवली होती. त्यातून मिळालेल्या सकारात्मक निष्कर्षानंतर हा उपक्रम संपूर्ण देशात व्यापक प्रमाणात लागू केला जात आहे. १५ नोव्हेंबर ते ३० नोव्हेंबर या कालावधीत सर्व संलग्न शाळांमध्ये या डिजिटल चाचण्या पार पडतील. परीक्षा संपल्यानंतर शाळांना विद्यार्थ्यांच्या क्षमतांचा सविस्तर अहवाल डिजिटल स्वरूपात प्राप्त होईल.
“शाईन उपक्रम हा विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासाचा मागोवा घेण्यासाठी डिझाइन केला आहे. गुणांच्या शर्यतीपेक्षा विद्यार्थ्यांची तार्किक क्षमता आणि संकल्पना समजून घेणे अधिक महत्त्वाचे आहे.”
— आयसीएससी बोर्ड अधिकृत प्रतिनिधी, CISCE- सहावीच्या विद्यार्थ्यांचे मूल्यमापन इयत्ता पाचवीच्या अभ्यासक्रमावर आधारित असेल.
- नववीच्या विद्यार्थ्यांसाठी आठवीच्या अभ्यासक्रमातील क्षमतांची चाचणी घेतली जाईल.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| उपक्रमाचे नाव | शाईन (SHINE 2026) | कार्यान्वित |
| नोंदणीची सुरुवात | २१ ऑगस्ट | पूर्ण |
| चाचणी कालावधी | १५ ते ३० नोव्हेंबर | प्रस्तावित |
| लक्ष्य गट | इयत्ता ४ थी, ६ वी आणि ९ वी | नोंदवले |
पार्श्वभूमी
शालेय मूल्यमापन पद्धतीतील बदल
पारंपारिक गुणपत्रक पद्धतीमुळे विद्यार्थ्यांवर येणारा मानसिक ताण हा नेहमीच चर्चेचा विषय राहिला आहे. केवळ घोकंपट्टी करून मिळवलेले गुण विद्यार्थ्यांच्या खऱ्या कौशल्यांचे प्रतिनिधित्व करत नाहीत, असा निष्कर्ष विविध अभ्यास गटांनी नोंदवला होता. या पार्श्वभूमीवर राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२० मध्ये सातत्यपूर्ण आणि सर्वांगीण मूल्यमापनावर भर देण्यात आला. सीआयएससीई बोर्डाने या दिशेने पहिले पाऊल टाकत शाईन प्रणाली विकसित केली. आगामी काळात या डिजिटल अहवालांच्या आधारे शाळांना आपल्या अध्यापन पद्धतीत आवश्यक बदल करणे बंधनकारक राहील.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन शिक्षण मंडळाने सर्व शाळांना केंद्रीय पोर्टलवर अचूक डेटा अपलोड करण्याचे निर्देश दिले आहेत. संगणकीय नोंदणीमुळे प्रणालीतील पारदर्शकता टिकून राहण्यास मदत होईल.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर एड-टेक (EdTech) कंपन्या आणि शैक्षणिक सॉफ्टवेअर विकसित करणाऱ्या क्षेत्रांना नव्या संधी उपलब्ध झाल्या आहेत. शाळांमधील डिजिटल पायाभूत सुविधांच्या विस्ताराला यामुळे गती मिळेल.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम पालकांच्या आणि विद्यार्थ्यांच्या मानसिकतेवर दिसून येईल. परीक्षेच्या भीतीपासून मुलांची मुक्तता होऊन प्रात्यक्षिक व आनंददायी शिक्षणाला प्राधान्य मिळेल.
विद्यार्थी आणि शिक्षक
विद्यार्थी आणि शिक्षक यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून शिक्षकांना विद्यार्थ्यांमधील कच्चा दुवा ओळखून त्यावर वैयक्तिक मार्गदर्शन करणे सुलभ होणार आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
परीक्षेच्या चौकटीबाहेरचे आधुनिक शिक्षण. आयसीएससी बोर्डाने लागू केलेली ‘शाईन’ ही नवी मूल्यमापन प्रणाली भारतीय शिक्षण क्षेत्रातील क्रांती मानली पाहिजे. केवळ घोकंपट्टी आणि वर्षाअखेरच्या गुणांवर विद्यार्थ्यांचे भवितव्य ठरवण्याची जुनी पद्धत आता कालबाह्य होत आहे. नव्या प्रणालीमध्ये डिजिटल साधने आणि खेळांच्या माध्यमातून मुलांची क्षमता तपासली जाणार असल्याने शिक्षणातील आनंद टिकून राहील. राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरणाची ही योग्य अंमलबजावणी आहे. या प्रक्रियेत शिक्षकांना योग्य प्रशिक्षण देणे आणि शाळांमधील डिजिटल सुविधा अद्ययावत ठेवणे अत्यंत आवश्यक आहे. या निर्णयामुळे विद्यार्थ्यांचा केवळ बौद्धिकच नव्हे, तर तार्किक व सामाजिक विकास होण्यास मोठी मदत लाभेल.