देवनार कचराभूमीतील कचऱ्याची विल्हेवाट लावण्याच्या बायोमायनिंग प्रकल्पाला महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने अधिकृत मंजुरी दिली आहे. मुंबई महानगरपालिकेने एप्रिल महिन्यात महाराष्ट्र सागरी किनारा क्षेत्र व्यवस्थापन प्राधिकरणाची परवानगी मिळवली होती. आता प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या हिरव्या कंदिलाने प्रक्रिया पूर्ण झाली आहे.
१८५ लाख टन
एकूण साचलेला लिगसी कचरा
११० हेक्टर
मोकळी होणारी एकूण जमीन
१५००० टन
दररोज बायोमायनिंग क्षमता
१९२७
देवनार कचराभूमी स्थापना वर्ष
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
देवनार कचराभूमीतील कचरा हटवण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने बायोमायनिंग प्रकल्पाला मंजुरी दिली असून दररोज १५ हजार मेट्रिक टन कचऱ्यावर प्रक्रिया करण्याचे निश्चित केले आहे.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
मुंबई महानगरपालिका, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ, महाराष्ट्र सागरी किनारा क्षेत्र व्यवस्थापन प्राधिकरण आणि कंत्राटदार नवयुग इंजिनिअरिंग कंपनी हे मुख्य प्रशासकीय घटक काम करत आहेत.
तात्कालिक परिणाम
देवनार कचराभूमीतील वर्षानुवर्षे साचलेला कचऱ्याचा डोंगर हटवण्याच्या कामाला प्रत्यक्ष गती मिळणार आहे.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने पर्यावरण नियमांचे पालन करून कचऱ्यातून वेगळ्या होणाऱ्या साहित्याचा रस्ते बांधकाम व सिमेंट उद्योगात पुनर्वापर करण्याचे निर्देश दिले आहेत.
कचराभूमीची जागा आणि धारावी पुनर्विकास योजना
मुंबई महानगरपालिकेने देवनार येथील १२४.३ एकर जमीन धारावी पुनर्विकास प्रकल्पासाठी देण्याचा प्रशासकीय निर्णय घेतला आहे.
- धारावीतील अपात्र रहिवाशांच्या पुनर्वसनासाठी जमीन उपलब्ध करून देण्याचे नियोजन.
- नवयुग इंजिनिअरिंग कंपनीकडे कचरा विल्हेवाट लावून जमीन मोकळी करण्याचे कंत्राट सोपवले आहे.
शास्त्रोक्त बायोमायनिंग प्रक्रिया आणि पर्यावरणीय व्यवस्थापन
देवनार कचराभूमी १९२७ पासून कार्यरत असून तिथे सुमारे ३५ ते ४० मीटर उंचीचे कचऱ्याचे ढिगाारे तयार झाले आहेत. या प्रकल्पांतर्गत दररोज १५ हजार मेट्रिक टन साचलेल्या जुन्या कचऱ्यावर प्रक्रिया केली जाईल. प्रक्रियेदरम्यान कचऱ्यातील प्लास्टिक, काच, धातू आणि कापड वेगळे करून पुनर्वापरासाठी पाठवण्यात येईल. वाळू, काँक्रीट आणि जड घटक रस्ते बांधकामासाठी वापरण्यात येतील. उरलेली मातीसदृश सामग्री शेती किंवा भूमी भरणीसाठी वापरली जाईल. या प्रकल्पामुळे परिसरातील दुर्गंधी आणि आगीच्या घटनांवर नियंत्रण मिळवण्यास मदत होणार आहे.
“देवनार कचराभूमीतील १८५ लाख टन कचऱ्यावर बायोमायनिंग पद्धतीने प्रक्रिया करून ११० हेक्टर जमीन पुनर्प्राप्त करण्याचे उद्दिष्ट निश्चित केले आहे.”
— अधिकृत प्रतिनिधी, मुंबई महानगरपालिका| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| प्रकल्प नाव | देवनार बायोमायनिंग प्रकल्प | मंजूर |
| मंजुरी संस्था | प्रदूषण नियंत्रण मंडळ (MPCB) | पूर्ण |
| एकूण जमीन | ११० हेक्टर (१२४.३ एकर) | नोंदवले |
| दैनंदिन विल्हेवाट | १५,००० मेट्रिक टन | निश्चित |
पार्श्वभूमी
देवनार कचरा डेपोचा इतिहास आणि पुढील जमीन हस्तांतरण
मुंबईत रोज निर्माण होणाऱ्या ७००० मेट्रिक टन घनकचऱ्यापैकी ६०० टन कचरा देवनार येथे टाकला जात होता. गेल्या शंभर वर्षांत तिथे लिगसी कचऱ्याचा अथांग साठा निर्माण झाला. मे २०२५ मध्ये पालिकेने या कचऱ्याची विल्हेवाट लावण्यासाठी निविदा प्रक्रिया राबवली होती. एप्रिल महिन्यात सागरी किनारा प्राधिकरणाची तर आता प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची मंजुरी मिळाल्याने सर्व कायदेशीर अडचणी दूर झाल्या आहेत. बायोमायनिंग प्रक्रिया टप्प्याटप्प्याने पूर्ण करून ही जमीन धारावी पुनर्विकास प्राधिकरणाकडे हस्तांतरित केली जाईल.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
“प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन” मुंबई महानगरपालिका आणि प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने प्रकल्प स्थळावरील सुरक्षेची आणि पर्यावरण नियमावलीची कडक पाहणी सुरू केली आहे. कचऱ्यावर प्रक्रिया करताना प्रदूषण रोखण्याच्या स्पष्ट सूचना दिल्या आहेत.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
“व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर” बांधकाम, सिमेंट उत्पादन आणि रिसायकलिंग उद्योगांना मोठा कच्चा माल उपलब्ध होणार आहे. कचऱ्यातून निर्माण होणाऱ्या घटकांमुळे रस्ते विकास प्रकल्पांना गती मिळेल.
सर्वसामान्य जनता
“सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम” मानखुर्द, गोवंडी आणि शिवाजी नगर परिसरातील नागरिकांच्या आरोग्यावर दिसेल. कचऱ्याचे डोंगर हटल्यामुळे विषारी धूर, दुर्गंधी आणि प्रदूषणापासून स्थानिक रहिवाशांची कायमची मुक्तता होईल.
धारावीतील रहिवासी वर्ग
“धारावीतील रहिवासी वर्ग यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून” पुनर्विकास प्रकल्पातील पात्र व अपात्र कुटुंबांना हक्काचे घर मिळण्यासाठी देवनार येथील ११० हेक्टर जागा उपलब्ध होण्याचा मार्ग मोकळा झाला आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
नागरी कचरा व्यवस्थापनातील निर्णायक पाऊल. मुंबईसारख्या आंतरराष्ट्रीय शहरात कचऱ्याची विल्हेवाट लावणे हे प्रशासनासमोर नेहमीच मोठे आव्हान राहिले आहे. देवनार कचराभूमीची स्थापना १९२७ मध्ये झाली असून गेल्या शंभर वर्षांत तिथे कचऱ्याचे अथांग डोंगर उभे राहिले. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने दिलेली बायोमायनिंगची मंजुरी हा पूर्व उपनगराच्या पर्यावरणीय आरोग्यासाठी अत्यंत दिलासादायक निर्णय आहे. शास्त्रोक्त प्रक्रियेद्वारे १८५ लाख टन कचऱ्याची विल्हेवाट लावून ११० हेक्टर जमीन मोकळी करणे हे नागरी पुनरुज्जीवनाचे उत्तम उदाहरण ठरेल. या जमिनीचा वापर धारावी पुनर्विकासासाठी होणार असल्याने एकाच प्रकल्पातून कचरा मुक्ती आणि पुनर्वसन असे दोन्ही उद्दिष्ट साध्य होणार आहेत. कंत्राटदाराने कामाचा दर्जा आणि दिलेल्या वेळेचे तंतोतंत पालन करणे या योजनेच्या यशासाठी अत्यंत आवश्यक आहे.