सार्वजनिक आरोग्य विभागात थेट कामगिरीच्या आधारे संधी देणारी नवी कार्यसंस्कृती रुजवण्यासाठी आरोग्यमंत्री प्रकाश आबिटकर यांनी निर्णय घेतला आहे. राज्यातील जिल्हा शल्यचिकित्सक आणि जिल्हा आरोग्य अधिकारी संवर्गातील अधिकाऱ्यांचे दरवर्षी १०० गुणांच्या आधारे वस्तुनिष्ठ मूल्यांकन केले जाणार आहे.
१००
मूल्यांकनासाठी ठरवलेले एकूण गुण
११
कामगिरी तपासण्याच्या निश्चित कसोट्या
३
मूल्यांकनासाठी ग्राह्य धरलेला वर्षांचा कालावधी
४
निश्चित केलेल्या कामगिरी श्रेणींची संख्या
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
जिल्हा शल्यचिकित्सक व जिल्हा आरोग्य अधिकाऱ्यांसाठी १०० गुणांचे दरवर्षी वस्तुनिष्ठ कामगिरी मूल्यांकन लागू.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
आरोग्यमंत्री प्रकाश आबिटकर, प्रधान सचिव डॉ. निपुण विनायक आणि आरोग्य सेवा आयुक्त संजय काटकर.
तात्कालिक परिणाम
केवळ सेवाज्येष्ठतेऐवजी प्रत्यक्ष कामगिरी, रुग्णसेवा आणि आर्थिक शिस्तीच्या आधारे जबाबदाऱ्यांचे वाटप सुरू.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
सार्वजनिक आरोग्य विभागाकडून ३१ मार्च २०२६ पर्यंतच्या तीन वर्षांच्या कामकाजाचे संकलन करून मूल्यांकनाची अंमलबजावणी.
अंकगणित आणि श्रेणी निश्चितीची नवी प्रशासकीय चौकट
आरोग्य अधिकाऱ्यांच्या कामगिरीचे मूल्यमापन करण्यासाठी चार स्पष्ट श्रेणींची निर्मिती केली आहे.
- तीन आर्थिक वर्षांतील कामगिरीचा आढावा घेऊन अ, ब, क आणि ड श्रेणींमध्ये अधिकाऱ्यांचे वर्गीकरण केले जाईल.
- या गुणांकनाचा थेट आधार भविष्यातील पदोन्नती, बदल्या आणि नवीन जबाबदाऱ्यांच्या वाटपासाठी घेतला जाणार आहे.
११ कसोट्यांवर आधारित सखोल मूल्यमापन आणि डिजिटल तंत्रज्ञानाचा वापर
सार्वजनिक आरोग्य विभागातील जिल्हास्तरीय नेतृत्वाचा थेट परिणाम तळागाळातील रुग्णसेवेवर होतो. या निर्णयानुसार कागदोपत्री कामकाजाऐवजी प्रत्यक्ष रुग्णसेवा, तक्रार निवारण, लोकाभिमुखता आणि नेतृत्वगुणांची तपासणी केली जाईल. राष्ट्रीय आरोग्य अभियान (NHM), जिल्हा वार्षिक नियोजन आणि सीएसआर निधीच्या प्रभावी वापराचे आर्थिक परीक्षण मूल्यांकनात समाविष्ट आहे. प्राथमिक आरोग्य केंद्रे व उपकेंद्रांमधील मनुष्यबळ व्यवस्थापन, आपत्ती काळातील कामगिरी आणि औषध पुरवठा या कसोट्या लादल्या आहेत. आयुष्मान भारत-महात्मा फुले जनआरोग्य योजना, महाकर्मी पोर्टल आणि विविध ऑनलाईन प्रणालींमधील डिजिटल अद्ययावतता या बाबी गुणदानासाठी अनिवार्य केल्या आहेत. आगामी तीन वर्षांच्या नियोजनाचा आराखडाही या मूल्यमापन प्रक्रियेचा भाग असणार आहे.
“आरोग्य विभागात गुणवत्तेला संधी आणि कामगिरीला मान्यता देणारे धोरण राबवले जात आहे. या मूल्यांकनामुळे अधिकाऱ्यांमध्ये उत्तरदायित्वाची भावना वाढून रुग्णसेवा अधिक सक्षम बनेल.”
— प्रकाश आबिटकर, आरोग्यमंत्री, महाराष्ट्र“केवळ सेवाज्येष्ठतेवर विसंबून न राहता प्रत्यक्ष कामाचे वस्तुनिष्ठ गुणांकन करणे स्वागतार्ह आहे. पारदर्शक मूल्यांकनामुळे आरोग्य यंत्रणेची गुणवत्ता उंचावण्यास मोठी मदत मिळेल.”
— डॉ. निपुण विनायक, प्रधान सचिव, सार्वजनिक आरोग्य विभाग- जिल्हा शल्यचिकित्सक आणि आरोग्य अधिकाऱ्यांच्या कामगिरीचे वार्षिक संकलन सार्वजनिक आरोग्य भवन स्तरावरून केले जाईल.
- उत्कृष्ट काम करणाऱ्या अधिकाऱ्यांना विशेष जबाबदाऱ्या देऊन त्यांच्या नेतृत्वाचा उपयोग आरोग्य योजनांच्या विस्तारासाठी केला जाईल.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| योजनेचे नाव | परफॉर्मन्स बेस्ड ग्रेडिंग सिस्टीम | कार्यरत |
| अंमलबजावणी संस्था | सार्वजनिक आरोग्य विभाग | पूर्ण |
| मूल्यांकन पद्धती | १०० गुणांची वार्षिक चाचणी | नोंदवले |
| लाभार्थी संवर्ग | जिल्हा शल्यचिकित्सक व आरोग्य अधिकारी | निश्चित |
पार्श्वभूमी
सार्वजनिक आरोग्य विभागातील प्रशासकीय सुधारणांची पार्श्वभूमी
महाराष्ट्रातील सार्वजनिक आरोग्य विभागात बदल्या, पदोन्नती आणि जबाबदाऱ्यांच्या वाटपात केवळ सेवाज्येष्ठतेला प्राधान्य देण्याची परंपरा होती. यामुळे प्रत्यक्ष क्षमतेने काम करणाऱ्या अधिकाऱ्यांच्या गुणवत्तेला योग्य वाव मिळत नव्हता. आरोग्यमंत्री प्रकाश आबिटकर यांनी पदभार स्वीकारल्यानंतर आरोग्य भवनात अनेक आढावा बैठका घेऊन प्रशासकीय पारदर्शकतेवर भर दिला. स्टेट हेल्थ सिस्टीम्स रिसोर्स सेंटरच्या (SHSRC) अहवालांचा संदर्भ घेऊन कामगिरीवर आधारित बदल्यांचे निर्देश दिले होते. या मालिकेत आता जिल्हास्तरीय अधिकाऱ्यांसाठी स्वतंत्र १०० गुणांची आणि ११ कसोट्यांची मूल्यांकनाची कायदेशीर चौकट तयार केली आहे. पुढील काळात सर्व वैद्यकीय अधिकाऱ्यांपर्यंत ही यंत्रणा विस्तारित करण्याचा प्रशासकीय मानस आहे.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन सार्वजनिक आरोग्य विभागाने पारदर्शकता आणि उत्तरदायित्व निश्चित केले आहे. अधिकाऱ्यांचे स्वेच्छेने काम करण्याचे प्रमाण वाढून प्रशासकीय आळस दूर होण्यास मदत मिळेल.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर औषध पुरवठादार, वैद्यकीय उपकरणे उत्पादक आणि डिजिटल आरोग्य सेवा पुरवठादार कंपन्यांशी पारदर्शक व्यवहार वाढून शासकीय खरेदीत सुसूत्रता येईल.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम रुग्णसेवेचा दर्जा सुधारण्यात आणि शासकीय रुग्णालयांमध्ये वेळेवर मोफत औषधे व निदान उपलब्ध होण्यात दिसून येईल.
आरोग्य कर्मचारी आणि वैद्यकीय वर्ग
आरोग्य कर्मचारी आणि वैद्यकीय वर्ग यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून प्रामाणिक आणि कुशल काम करणाऱ्या अधिकाऱ्यांना प्रशासकीय मान्यता मिळण्याचा मार्ग मोकळा झाला आहे.
<
div class=”sds-news-editorial-label”>संपादकीय दृष्टिकोन
मुंबई येथून चालू घडामोडींमधील एक अत्यंत महत्त्वाची बातमी समोर येत असून सार्वजनिक आरोग्य विभागात केवळ सेवाज्येष्ठतेला प्राधान्य न देता थेट कामगिरीच्या आधारे संधी देणारी नवी कार्यसंस्कृती रुजवण्यासाठी आरोग्यमंत्री प्रकाश आबिटकर यांनी ऐतिहासिक निर्णय घेतला आहे. राज्यातील जिल्हा शल्यचिकित्सक आणि जिल्हा आरोग्य अधिकारी संवर्गातील अधिकाऱ्यांचे दरवर्षी १०० गुणांच्या आधारे वस्तुनिष्ठ मूल्यांकन केले जाणार आहे. मागील तीन वर्षांतील प्रत्यक्ष कामगिरी, रुग्णसेवा, नेतृत्वगुण, आर्थिक शिस्त आणि डिजिटल तंत्रज्ञानाचा वापर या ११ कसोट्यांवर ही श्रेणी निश्चित केली जाणार आहे. या मूल्यांकनानुसार अधिकाऱ्यांची अ, ब, क आणि ड अशा चार श्रेणींमध्ये विभागणी केली जाईल. या नवीन रचनेचा उपयोग जबाबदाऱ्यांचे वाटप, भविष्यातील बदल्या आणि पदोन्नतीच्या नियोजनासाठी केला जाणार आहे.
१००
मूल्यांकनासाठी ठरवलेले एकूण गुण
११
कामगिरी तपासण्याच्या निश्चित कसोट्या
३
मूल्यांकनासाठी ग्राह्य धरलेला वर्षांचा कालावधी
४
निश्चित केलेल्या कामगिरी श्रेणींची संख्या
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
जिल्हा शल्यचिकित्सक व जिल्हा आरोग्य अधिकाऱ्यांसाठी १०० गुणांचे दरवर्षी वस्तुनिष्ठ कामगिरी मूल्यांकन लागू.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
आरोग्यमंत्री प्रकाश आबिटकर, प्रधान सचिव डॉ. निपुण विनायक आणि आरोग्य सेवा आयुक्त संजय काटकर.
तात्कालिक परिणाम
केवळ सेवाज्येष्ठतेऐवजी प्रत्यक्ष कामगिरी, रुग्णसेवा आणि आर्थिक शिस्तीच्या आधारे जबाबदाऱ्यांचे वाटप सुरू.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
सार्वजनिक आरोग्य विभागाकडून ३१ मार्च २०२६ पर्यंतच्या तीन वर्षांच्या कामकाजाचे संकलन करून मूल्यांकनाची अंमलबजावणी.
अंकगणित आणि श्रेणी निश्चितीची नवी प्रशासकीय चौकट
आरोग्य अधिकाऱ्यांच्या कामगिरीचे मूल्यमापन करण्यासाठी चार स्पष्ट श्रेणींची निर्मिती केली आहे.
- तीन आर्थिक वर्षांतील कामगिरीचा आढावा घेऊन अ, ब, क आणि ड श्रेणींमध्ये अधिकाऱ्यांचे वर्गीकरण केले जाईल.
- या गुणांकनाचा थेट आधार भविष्यातील पदोन्नती, बदल्या आणि नवीन जबाबदाऱ्यांच्या वाटपासाठी घेतला जाणार आहे.
११ कसोट्यांवर आधारित सखोल मूल्यमापन आणि डिजिटल तंत्रज्ञानाचा वापर
सार्वजनिक आरोग्य विभागातील जिल्हास्तरीय नेतृत्वाचा थेट परिणाम तळागाळातील रुग्णसेवेवर होतो. या निर्णयानुसार कागदोपत्री कामकाजाऐवजी प्रत्यक्ष रुग्णसेवा, तक्रार निवारण, लोकाभिमुखता आणि नेतृत्वगुणांची तपासणी केली जाईल. राष्ट्रीय आरोग्य अभियान (NHM), जिल्हा वार्षिक नियोजन आणि सीएसआर निधीच्या प्रभावी वापराचे आर्थिक परीक्षण मूल्यांकनात समाविष्ट आहे. प्राथमिक आरोग्य केंद्रे व उपकेंद्रांमधील मनुष्यबळ व्यवस्थापन, आपत्ती काळातील कामगिरी आणि औषध पुरवठा या कसोट्या लादल्या आहेत. आयुष्मान भारत-महात्मा फुले जनआरोग्य योजना, महाकर्मी पोर्टल आणि विविध ऑनलाईन प्रणालींमधील डिजिटल अद्ययावतता या बाबी गुणदानासाठी अनिवार्य केल्या आहेत. आगामी तीन वर्षांच्या नियोजनाचा आराखडाही या मूल्यमापन प्रक्रियेचा भाग असणार आहे.
“आरोग्य विभागात गुणवत्तेला संधी आणि कामगिरीला मान्यता देणारे धोरण राबवले जात आहे. या मूल्यांकनामुळे अधिकाऱ्यांमध्ये उत्तरदायित्वाची भावना वाढून रुग्णसेवा अधिक सक्षम बनेल.”
— प्रकाश आबिटकर, आरोग्यमंत्री, महाराष्ट्र“केवळ सेवाज्येष्ठतेवर विसंबून न राहता प्रत्यक्ष कामाचे वस्तुनिष्ठ गुणांकन करणे स्वागतार्ह आहे. पारदर्शक मूल्यांकनामुळे आरोग्य यंत्रणेची गुणवत्ता उंचावण्यास मोठी मदत मिळेल.”
— डॉ. निपुण विनायक, प्रधान सचिव, सार्वजनिक आरोग्य विभाग- जिल्हा शल्यचिकित्सक आणि आरोग्य अधिकाऱ्यांच्या कामगिरीचे वार्षिक संकलन सार्वजनिक आरोग्य भवन स्तरावरून केले जाईल.
- उत्कृष्ट काम करणाऱ्या अधिकाऱ्यांना विशेष जबाबदाऱ्या देऊन त्यांच्या नेतृत्वाचा उपयोग आरोग्य योजनांच्या विस्तारासाठी केला जाईल.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| योजनेचे नाव | परफॉर्मन्स बेस्ड ग्रेडिंग सिस्टीम | कार्यरत |
| अंमलबजावणी संस्था | सार्वजनिक आरोग्य विभाग | पूर्ण |
| मूल्यांकन पद्धती | १०० गुणांची वार्षिक चाचणी | नोंदवले |
| लाभार्थी संवर्ग | जिल्हा शल्यचिकित्सक व आरोग्य अधिकारी | निश्चित |
पार्श्वभूमी
सार्वजनिक आरोग्य विभागातील प्रशासकीय सुधारणांची पार्श्वभूमी
महाराष्ट्रातील सार्वजनिक आरोग्य विभागात बदल्या, पदोन्नती आणि जबाबदाऱ्यांच्या वाटपात केवळ सेवाज्येष्ठतेला प्राधान्य देण्याची परंपरा होती. यामुळे प्रत्यक्ष क्षमतेने काम करणाऱ्या अधिकाऱ्यांच्या गुणवत्तेला योग्य वाव मिळत नव्हता. आरोग्यमंत्री प्रकाश आबिटकर यांनी पदभार स्वीकारल्यानंतर आरोग्य भवनात अनेक आढावा बैठका घेऊन प्रशासकीय पारदर्शकतेवर भर दिला. स्टेट हेल्थ सिस्टीम्स रिसोर्स सेंटरच्या (SHSRC) अहवालांचा संदर्भ घेऊन कामगिरीवर आधारित बदल्यांचे निर्देश दिले होते. या मालिकेत आता जिल्हास्तरीय अधिकाऱ्यांसाठी स्वतंत्र १०० गुणांची आणि ११ कसोट्यांची मूल्यांकनाची कायदेशीर चौकट तयार केली आहे. पुढील काळात सर्व वैद्यकीय अधिकाऱ्यांपर्यंत ही यंत्रणा विस्तारित करण्याचा प्रशासकीय मानस आहे.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन सार्वजनिक आरोग्य विभागाने पारदर्शकता आणि उत्तरदायित्व निश्चित केले आहे. अधिकाऱ्यांचे स्वेच्छेने काम करण्याचे प्रमाण वाढून प्रशासकीय आळस दूर होण्यास मदत मिळेल.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर औषध पुरवठादार, वैद्यकीय उपकरणे उत्पादक आणि डिजिटल आरोग्य सेवा पुरवठादार कंपन्यांशी पारदर्शक व्यवहार वाढून शासकीय खरेदीत सुसूत्रता येईल.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम रुग्णसेवेचा दर्जा सुधारण्यात आणि शासकीय रुग्णालयांमध्ये वेळेवर मोफत औषधे व निदान उपलब्ध होण्यात दिसून येईल.
आरोग्य कर्मचारी आणि वैद्यकीय वर्ग
आरोग्य कर्मचारी आणि वैद्यकीय वर्ग यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून प्रामाणिक आणि कुशल काम करणाऱ्या अधिकाऱ्यांना प्रशासकीय मान्यता मिळण्याचा मार्ग मोकळा झाला आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
आरोग्य प्रशासनाला शिस्त आणणारा मूल्यांकनाचा निर्णय. सार्वजनिक आरोग्य विभागात ‘परफॉर्मन्स बेस्ड’ गुणांकन पद्धत लागू करण्याचा आरोग्यमंत्री प्रकाश आबिटकर यांचा निर्णय राज्याच्या आरोग्य यंत्रणेला नवी दिशा देणारा आहे. सरकारी विभागांमध्ये केवळ सेवाज्येष्ठतेच्या आधारे मिळणाऱ्या पदोन्नत्यांमुळे अनेकदा प्रत्यक्ष काम करणाऱ्या अधिकाऱ्यांवर अन्याय होत असे. १०० गुणांचे आणि ११ कसोट्यांचे वस्तुनिष्ठ मूल्यांकन ठरवून दिल्यामुळे अधिकाऱ्यांमधील कार्यक्षमता आणि उत्तरदायित्व वाढेल. डिजिटल नोंदी, निधीचा योग्य वापर आणि आपत्ती काळातील कामगिरी या बाबींचा मूल्यांकनात समावेश केल्याने जिल्हास्तरीय आरोग्य सेवा अधिक तत्पर बनतील. ही मूल्यांकन प्रक्रिया राजकीय हस्तक्षेपाशिवाय निष्पक्षपणे राबवणे आणि प्रामाणिक अधिकाऱ्यांना योग्य संधी देणे हेच या धोरणाच्या यशस्वीतेचे गमक ठरेल.
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
आरोग्य प्रशासनाला शिस्त आणणारा मूल्यांकनाचा निर्णय. सार्वजनिक आरोग्य विभागात ‘परफॉर्मन्स बेस्ड’ गुणांकन पद्धत लागू करण्याचा आरोग्यमंत्री प्रकाश आबिटकर यांचा निर्णय राज्याच्या आरोग्य यंत्रणेला नवी दिशा देणारा आहे. सरकारी विभागांमध्ये केवळ सेवाज्येष्ठतेच्या आधारे मिळणाऱ्या पदोन्नत्यांमुळे अनेकदा प्रत्यक्ष काम करणाऱ्या अधिकाऱ्यांवर अन्याय होत असे. १०० गुणांचे आणि ११ कसोट्यांचे वस्तुनिष्ठ मूल्यांकन ठरवून दिल्यामुळे अधिकाऱ्यांमधील कार्यक्षमता आणि उत्तरदायित्व वाढेल. डिजिटल नोंदी, निधीचा योग्य वापर आणि आपत्ती काळातील कामगिरी या बाबींचा मूल्यांकनात समावेश केल्याने जिल्हास्तरीय आरोग्य सेवा अधिक तत्पर बनतील. ही मूल्यांकन प्रक्रिया राजकीय हस्तक्षेपाशिवाय निष्पक्षपणे राबवणे आणि प्रामाणिक अधिकाऱ्यांना योग्य संधी देणे हेच या धोरणाच्या यशस्वीतेचे गमक ठरेल.
